III SA/Lu 179/13

Uzasadnienie

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] grudnia 2012 r., Nr [...] L. Kurator Oświaty, po rozpatrzeniu odwołania I. R. i A. R. – przedstawicieli ustawowych małoletniego S. R., utrzymał w mocy orzeczenie Zespołu Orzekającego Poradni Psychologiczno – Pedagogicznej we W. z dnia [...] października 2012 r., nr [...] o braku potrzeby indywidualnego nauczania S. R.

Podstawę faktyczną powyższego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia:

W dniu [...] sierpnia 2012 r. I. R. złożyła do Poradni Psychologiczno – Pedagogicznej we W. wniosek o wydanie orzeczenia o potrzebie indywidualnego nauczania dla jej syna S. R. Wniosek uzasadniła tym, że syn od urodzenia choruje na epilepsję oraz ma stwierdzone upośledzenie umysłowe w stopniu umiarkowanym. Wyjaśniła, że wraz z okresem dojrzewania u syna nasiliły się wybuchy nerwowości i agresji. Do wniosku skarżąca dołączyła zaświadczenie wydane przez lekarza specjalistę chorób dziecięcych, w którym jako chorobę główną i choroby współwystępujące podano: epilepsję, toxoplazmozę wrodzoną, niedowidzenie oka lewego, zaburzenia zachowania, obniżenie rozwoju intelektualnego.

W toku postępowania dokumentację uzupełniono o zaświadczenie od specjalisty neurologii dziecięcej, zaświadczenie od specjalisty okulisty, Nauczycielski kwestionariusz pomocy psychologiczno – pedagogicznej uczniowi oraz Rodzicielski kwestionariusz pomocy psychologiczno – pedagogicznej uczniowi, opinię o uczniu S. R. sporządzoną na potrzeby Poradni Psychologiczno – Pedagogicznej we W. przez wychowawcę klasy i pedagoga szkolnego.

Zespół Orzekający Poradni Psychologiczno –Pedagogicznej we W. w dniu [...] października 2012 r. orzekł o braku potrzeby indywidualnego nauczania S. R.

W uzasadnieniu organ pierwszej instancji podniósł, że obecny stan zdrowia S. R. nie wskazuje na konieczność objęcia ucznia nauczaniem indywidualnym. Taka forma realizacji przez dziecko obowiązku szkolnego dotyczy tych przypadków, kiedy dziecko nie może się z tego obowiązku wywiązać ze względu na stan zdrowia uniemożliwiający lub znacznie utrudniający uczęszczanie do szkoły, czyli dla uczniów, którzy albo nie są w stanie uczęszczać do szkoły ze względu na przebyte urazy albo pobyt w środowisku szkolnym może zagrażać ich zdrowiu oraz zdrowiu i bezpieczeństwu innych uczniów.

W wyniku rozpatrzenia odwołania I. i A. R., L. Kurator Oświaty utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 71b ust. 1a ustawy z dnia 7 września 1997 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 z późn. zm.), dalej: ustawa o systemie oświaty, indywidualnym nauczaniem obejmuje się młodzież i dzieci, których stan zdrowia uniemożliwia lub znacznie utrudnia uczęszczanie do szkoły. Przesłankę stanu zdrowia uniemożliwiającego lub znacznie utrudniającego uczęszczanie do szkoły wypełnia taki stan, który powoduje, że uczeń nie może fizycznie dotrzeć do szkoły i w niej przebywać. Przesłankę tą wypełnia również taki stan, gdy uczeń może bez przeszkód dotrzeć do szkoły i uczestniczyć w zajęciach lekcyjnych, lecz pobyt w środowisku szkolnym zagraża jego zdrowiu. Za stan zdrowia znacznie utrudniający lub uniemożliwiający uczęszczanie do szkoły należy uznać, zdaniem organu odwoławczego, także taki stan, gdy uczeń może dotrzeć do szkoły i pobyt w środowisku szkolnym nie jest dla niego zagrażający, lecz on sam może stanowić zagrożenie dla zdrowia lub bezpieczeństwa innych uczniów (np. w przypadku chorób zakaźnych, zaburzeń psychicznych z ograniczeniem poczytalności).

Organ drugiej instancji stwierdził, że z akt sprawy nie wynika, aby uczęszczanie do szkoły mogło zagrażać życiu lub zdrowiu S. R. albo zdrowiu lub bezpieczeństwu innych uczniów. Jest on dzieckiem upośledzonym umysłowo w stopniu umiarkowanym i z tej racji posiada orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. Kształcenie specjalne realizował i nadal realizuje w ogólnodostępnej Szkole Podstawowej nr [...] we W., najpierw w klasie integracyjnej (w klasach I-III), a następnie dwukrotnie uczył się w klasie IV w trybie indywidualnego nauczania. Nauczanie to było realizowane na terenie szkoły, po lekcjach kilka godzin dziennie pozostawał w świetlicy szkolnej wraz z innymi uczniami. Obecnie jest uczniem kl. V. Od początku roku szkolnego uczy się w klasie ogólnodostępnej na zasadzie "nauczania włączającego", a po lekcjach spędza czas w świetlicy szkolnej. Upośledzenie umysłowe w stopniu umiarkowanym, będące skutkiem rozległego, trwałego i nieodwracalnego uszkodzenia mózgu, spowodowało globalne opóźnienie rozwoju we wszystkich aspektach: intelektualnym, percepcyjnym, psychoruchowym, emocjonalnym, społecznym. Chłopiec nie jest w stanie nauczyć się czytać, pisać, liczyć, a nawet mówić gramatycznie. Ma problemy z kontrolą emocji i zachowania co skutkuje m. in. niekontrolowanymi wybuchami złości albo niekontrolowanym chodzeniem po klasie, monologowaniem. W ocenie organu, chaotyczne wybuchy złości S. R. nie stanowią jednak dla nikogo zagrożenia.

Organ drugiej instancji uznał, że brak wystarczającej kontroli nad swoim zachowaniem również nie może być argumentem na rzecz indywidualnego nauczania. Kurator Oświaty zauważył, że zespół orzekający wydaje orzeczenie o potrzebie indywidualnego nauczania. Potrzeba zaś jest stanem wewnętrznym organizmu, uwarunkowanym, w tym przypadku, stanem zdrowia ucznia uniemożliwiającym lub utrudniającym w znacznym stopniu uczęszczanie do szkoły. Należy więc odróżnić potrzebę jako wewnętrzny stan organizmu od zewnętrznych okoliczności jakimi są warunki organizacyjne klasy szkolnej lub problematyczne zachowanie ucznia zakłócające pracę na lekcji. Problemy z kontrolą zachowania nie mogą być powodem usuwania ucznia z klasy i odsyłania na indywidualne nauczanie, a wręcz przeciwnie-problemy te wskazują na potrzebę bycia w grupie i wyrabiania nawyków dyscypliny oraz przestrzegania norm społecznych.

Potrzeby indywidualnego nauczania nie uzasadnia niedowidzenie oka lewego. Organ stwierdził, że niedowidzenie można uznać za kategorię niepełnosprawności wymagającą kształcenia specjalnego, czyli stosowania specjalnej organizacji nauki i metod pracy, ale nie indywidualnego nauczania. Niedowidzenie w żaden sposób nie jest przeciwwskazaniem do uczęszczania ucznia do szkoły i nauki w klasie razem z innymi uczniami. Również padaczka w przypadku S. R. nie stanowi przeciwwskazania do uczęszczania do szkoły. Organ wyjaśnił, że chłopiec, pomimo występujących sporadycznie napadów padaczki w środowisku szkolnym w postaci drgawek (dotychczas 4), i tak uczęszcza do szkoły, gdzie jest nauczany częściowo indywidualnie, częściowo w klasie, a część czasu spędza w świetlicy szkolnej. Nie jest nawet zwolniony z lekcji wychowania fizycznego, na które uczęszcza razem z klasą.

Podsumowując organ odwoławczy stwierdził, że z dokumentacji medycznej zgromadzonej w niniejszej sprawie wynika, że nie zachodzi potrzeba indywidualnego nauczania S. R., wskazuje natomiast potrzebę kształcenia specjalnego. Stan zdrowia ucznia umożliwia mu uczęszczanie do szkoły, natomiast trudności w nauce i zachowaniu wynikają z poważnego upośledzenia umysłowego oraz niedostosowania organizacji klasy ogólnodostępnej do rodzaju i stopnia jego niepełnosprawności.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie I. i A. R. wnieśli o uchylenie powyższej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi skarżący podnieśli, że w niniejszej sprawie została spełniona przesłanka stanu zdrowia, o której mowa w art. 71b ust. 1a ustawy o systemie oświaty. Stan zdrowia S. R. został jednoznacznie udokumentowany.

Skarżący podkreślili, że twierdzenie Kuratora Oświaty, że napady padaczkowe zdarzające się u S. R. 1-3 razy w miesiącu nie wskazują na dużą częstotliwość występowania ataków, lecz raczej na sporadyczny ich charakter, nie jest poparte żadnymi argumentami medycznymi. Skarżący zauważyli, że takie napady mogą mieć negatywny wpływ na inne dzieci, z którymi na stałe ich syn miałby uczestniczyć w zajęciach lekcyjnych. Atak epilepsji w klasie powoduje duży chaos i dezorganizuje prowadzoną lekcję. Ich syn uczęszcza wspólnie z innymi dziećmi na lekcję w-f i religii, uczęszczał też na lekcje informatyki i różnie reaguje w trakcie zajęć. Zamiast skupić się na zadaniach, interesuje się innymi uczniami i tym co robią., często wstaje z miejsca, chodzi po klasie i głośno prowadzi monologi. Takie zachowania utrudniają prowadzenie lekcji, wywołują niepokój wśród niektórych dzieci i zagrożenie z powodu nieprzewidywalności zachowania syna.

W ocenie skarżących, istnieje faktyczne zagrożenie życia lub zdrowia S. R. lub innych osób. Chodzi nie tylko o zdrowie w wymiarze fizycznym, ale również w wymiarze psychicznym i emocjonalnym.

W odpowiedzi na skargę L. Kurator Oświaty wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona.

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja L. Kuratora Oświaty z dnia [...] grudnia 2012 r. stwierdzająca, że nie zachodzi potrzeba indywidualnego nauczania S. R.

Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 71b ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 z późn. zm.) oraz przepisy rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 18 września 2008 r. w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych (Dz. U. Nr 173, poz. 1072).

Z art. 1 ustawy o systemie oświaty wynika, że system oświaty zapewnia w szczególności możliwość pobierania nauki we wszystkich typach szkół przez dzieci i młodzież niepełnosprawną oraz niedostosowaną społecznie, zgodnie z indywidualnymi potrzebami rozwojowymi i edukacyjnymi oraz predyspozycjami (pkt 5) oraz opiekę nad uczniami niepełnosprawnymi przez umożliwianie realizowania zindywidualizowanego procesu kształcenia, form i programów nauczania oraz zajęć rewalidacyjnych (pkt 5a).

Zgodnie z art. 71b ust 1a ustawy o systemie oświaty indywidualnym obowiązkowym rocznym przygotowaniem przedszkolnym lub indywidualnym nauczaniem obejmuje się dzieci i młodzież, których stan zdrowia uniemożliwia lub znacznie utrudnia uczęszczanie do przedszkola lub szkoły.

Jak wynika z treści przywołanego powyżej art. 71b ust. 1a ustawy o systemie oświaty przesłanką orzeczenia o potrzebie indywidualnego nauczania jest stan zdrowia ucznia. Przesłankę stanu zdrowia należy interpretować szeroko. Nie można jej zawężać do fizycznych przeszkód. Inaczej mówiąc, sformułowania "stan zdrowia uniemożliwiający lub znacznie utrudniający uczęszczanie do szkoły" nie należy tłumaczyć tylko jako stan zdrowia uniemożliwiający fizyczne pokonanie drogi z domu do szkoły, stawienie się w niej i fizyczne przebywanie w szkole w czasie godzin lekcyjnych. Należy również brać pod uwagę stan psychiczny i emocjonalny ucznia wynikający ze stwierdzonej niepełnosprawności. Jeśli upośledzenie ucznia niepełnosprawnego jest tego stopnia, że nie może on uczestniczyć w pełni w pracy całej klasy, nie osiąga postępów w nauce, dezorganizuje niemal całkowicie pracę klasy integracyjnej, wymaga pełnego skupienia uwagi nauczyciela na tym właśnie uczniu, widać efekty pracy z nim tylko, gdy pedagog pracuje z nim indywidualnie – organ powinien uwzględnić te okoliczności w procesie rozważania, czy zaistniała przesłanka stanu zdrowia dziecka uniemożliwiającego lub znacznie utrudniającego uczęszczanie do szkoły (vide wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 28 sierpnia 2008 r., sygn. akt II SA/Go 246/08 oraz wyrok WSA w Lublinie z dnia 31 maja 2007 r., sygn. akt III SA/Lu 65/07).

W niniejszej sprawie organy z naruszeniem przepisów postępowania i przepisów prawa materialnego uznały, że nie zachodzą przesłanki do orzeczenia o potrzebie indywidualnego nauczania. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kurator Oświaty wskazał, że S. R. jest dzieckiem upośledzonym umysłowo w stopniu umiarkowanym i nie jest w stanie nauczyć się czytać, pisać i liczyć. Ma problemy z kontrolą emocji i zachowania. Powyższe, zdaniem organu, nie wskazuje jednak na potrzebę indywidualnego nauczania. Organ stwierdził również, że potrzeby indywidualnego nauczania nie uzasadnia niedowidzenie oka lewego, które można uznać za kategorię niepełnosprawności wymagającą kształcenia specjalnego, czyli stosowania specjalnej organizacji nauki i metod pracy. Również padaczka w przypadku S. R. nie stanowi przeciwwskazania do uczęszczania do szkoły. Organ wyjaśnił, że chłopiec, pomimo występujących sporadycznie napadów padaczki w szkole w postaci drgawek (dotychczas 4), i tak do niej uczęszcza.

Kurator Oświaty nie uwzględnił wyników kształcenia indywidualnego i nie wziął pod uwagę oceny pedagoga specjalnego i wychowawcy klasy w opinii o uczniu z dnia [...] września 2012 r. (k. 12 akt adm.) oraz oceny pedagoga specjalnego i dyrektora szkoły wyrażonej w opinii o uczniu z dnia [...] listopada 2012 r. (k. 22 akt adm.). W opinii z dnia [...] września 2012 r. wskazano, że postępy edukacyjne S. R. są uwarunkowane stałą pracą indywidualną, ukierunkowaną na ciągły kontakt, przywracanie uwagi, kontrolę pracy chłopca. Z drugiej z przywołanych opinii wynika, że S. R. nauczany trybem indywidualnym i dzięki indywidualnej pracy zrobił widoczne postępy w sferze dydaktycznej jak i w rozwoju społecznym. Indywidualna praca z uczniem umożliwia powtarzanie, utrwalanie i stymulowanie jego rozwoju. W ocenie podkreślono, że mimo poczynionych postępów, S. R. wymaga stałej obecności i nadzoru dorosłego.

Wyżej wymienione opinie wskazują, że potrzeba nauczania indywidualnego istnieje. S. R. poczynił postępy dzięki indywidualnej pracy z nauczycielem i pedagogiem. Dzięki takiej formie kształcenia całkowita uwaga nauczyciela skupiona jest na uczniu, który może skoncentrować się na zadaniach

Z akt sprawy wynika, że S. R. realizował program szkolny w trybie indywidualnym przez trzy lata.

Kurator Oświaty podkreśla, że stan zdrowia S. R. wskazuje na potrzebę kształcenia specjalnego a nie indywidualnego.

W ocenie Sądu, kształcenie specjalne nie wyklucza nauczania indywidualnego. Nauczanie indywidualne daje możliwość dostosowania wymagań edukacyjnych wynikających z programu nauczania do indywidualnych potrzeb i możliwości ucznia. W formie nauczania indywidualnego może być realizowany program specjalny. Nauczenie indywidualne może odbywać się na terenie szkoły, co daje uczniowi możliwość rozwoju i postępów edukacyjnych oraz nabywania umiejętności funkcjonowania w społeczeństwie. Przepisy ustawy o systemie oświaty oraz rozporządzenia Ministra Edukacji 18 września 2008 r. w sprawie sposobu i trybu organizowania indywidualnego obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego i indywidualnego nauczania dzieci i młodzieży (Dz. U. Nr 175, poz. 1086) nie wprowadzają zakazu jednoczesnego wydania takich orzeczeń. W § 3 ust. 4 rozporządzenia Ministra Edukacji 18 września 2008 r. w sprawie sposobu i trybu organizowania indywidualnego obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego i indywidualnego nauczania dzieci i młodzieży jako miejsce prowadzenia zajęć w ramach indywidualnego nauczania wskazano miejsce pobytu ucznia, w domu rodzinnym, specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym lub placówce opiekuńczo-wychowawczej. Z § 3 ust. 5 pkt 2 rozporządzenia w sprawie sposobu i trybu organizowania indywidualnego obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego i indywidualnego nauczania dzieci i młodzieży wynika natomiast, że zajęcia indywidulanego nauczania mogą być organizowane odpowiednio indywidulanie w odrębnym pomieszczeniu w przedszkolu lub szkole, w zakresie określonym w orzeczeniu w odniesieniu do dziecka, którego stan zdrowia znacznie utrudnia uczęszczanie do przedszkola lub szkoły.

W niniejszej sprawie stan zdrowia S. R. jest bezsporny. Z dokumentów medycznych wynika, że S. R. cierpi na epilepsję, toxoplazmozę wrodzoną, niedowidzenie oka lewego, zaburzenia zachowania, obniżenie rozwoju intelektualnego. Niewątpliwie jest to stan zdrowia uzasadniający realizowanie obowiązku edukacyjnego w formie nauczania specjalnego. Pozytywne efekty dotychczasowego nauczania indywidualnego w Szkole Podstawowej Nr [...] we W. oraz potrzeba utrwalania nabytych przez ucznia umiejętności i stałego nadzoru wskazują na zasadność kontynuowania przez S. R. nauki w formie kształcenia indywidualnego. Jeszcze raz w tym miejscu należy podkreślić, że te dwa sposoby nauczania nie wykluczają się.

Nadmienić ponadto należy, że Kurator Oświaty bezpodstawnie bagatelizuje napady padaczkowe. Nie można się również zgodzić z poglądem organu, że potrzeba indywidualnego nauczania jest stanem wewnętrznym organizmu, uwarunkowanym stanem zdrowia ucznia uniemożliwiającym lub utrudniającym w znacznym stopniu uczęszczanie do szkoły. W ocenie Sądu, nie można mówić o czysto wewnętrznej potrzebie organizmu. Należy rozważyć czy potrzeba kształcenia indywidualnego wynika ze stanu fizycznego i psychicznego.

W niniejszej sprawie organy nie poddały szczegółowej i wszechstronnej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, całkowicie pominęły opinie o uczniu z dnia [...] września 2012 r. oraz [...] listopada 2012 r. Organy nie oceniły wyczerpująco spełnienia przesłanki "stanu zdrowia uniemożliwiającego lub znacznie utrudniającego uczęszczanie do szkoły", co narusza art. 71b ust. 1a ustawy o systemie oświaty. Nie uwzględniły stanu psychicznego i emocjonalnego ucznia wynikającego ze stwierdzonej niepełnosprawności, ograniczając się wyłącznie do fizycznych aspektów stanu zdrowia. Powyższe stanowiło naruszenie art. 71b ust. 1a ustawy o systemie oświaty oraz art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267).

Stwierdzone uchybienia powodują konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji, jako wydanej z naruszeniem przepisów ustawy o systemie oświaty oraz Kodeksu postępowania administracyjnego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.

Wobec tego, że tymi samymi uchybieniami dotknięte jest orzeczenie Zespołu Orzekającego Poradni Psychologiczno – Pedagogicznej we W. z dnia [...] października 2012 r., Sąd uchylił także i to orzeczenie na postawie art. 135 p.p.s.a.

Organy administracji ponownie rozpoznając sprawę szczegółowo i rzetelnie rozważą okoliczności niniejszej sprawy i uwzględnią dokonaną przez Sąd interpretację przepisu art. 71b ust. 1a ustawy o systemie oświaty. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy odniosą się również do wyżej wymienionych opinii o uczniu oraz wezmą pod uwagę i ocenią dotychczasowe efekty nauczania indywidualnego S. R.

Z tych wszystkich względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 205 § 1 p.p.s.a.