II OSK 1192/12

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 1 lutego 2012 r., sygn. akt IV SA/Wa 2008/11, oddalił skargę H. W. i I. W. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] października 2011 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego.

Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

Wnioskiem z dnia 2 sierpnia 2006 r. H. W. i I. W. wystąpili do Wojewody Opolskiego o poświadczenie posiadania obywatelstwa polskiego przez dziadka - F. W., zmarłego [...] maja 1968 r. w B. (Niemcy).

Wojewoda Opolski decyzją z dnia [...] stycznia 2007 r. odmówił poświadczenia posiadania obywatelstwa polskiego przez F. W.. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia [...] września 2007 r. uchylił zaskarżoną decyzję i umorzył postępowanie w pierwszej instancji, ze względu na brak interesu prawnego wnioskodawców w uzyskaniu poświadczenia posiadania obywatelstwa polskiego przez F. W.. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 24 stycznia 2008 r. sygn. akt IV SA/Wa 2367/07 oddalił skargę H. W. i I. na powyższą decyzją, jednak Naczelny Sąd Administracyjny, wyrokiem z dnia 13 marca 2009 r. sygn. akt II OSK 732/08 uchylił ten wyrok oraz decyzję Ministra z dnia [...] września 2007 r. i wskazał, że H. W. i I. W. mają interes prawny w ustaleniu, że F. W. posiadał obywatelstwo polskie.

Minister Spraw Wewnętrznych, decyzją z dnia [...] czerwca 2009 r., ponownie uchylił decyzję Wojewody Opolskiego z dnia [...] stycznia 2007 r. i umorzył postępowanie w pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że decyzja organu pierwszej instancji zapadła z naruszeniem przepisów o właściwości. Następnie Minister, postanowieniem z dnia [...] czerwca 2009 r., przekazał wniosek H. W. i I. W. Wojewodzie Dolnośląskiemu.

Wojewoda Dolnośląski, decyzją z dnia [...] maja 2011 r. odmówił stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez F. W..

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, zaskarżoną decyzją z dnia [...] października 2011 r., utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że dla ustalenia podstawy nabycia i utraty obywatelstwa polskiego miarodajne są przepisy obowiązujące w chwili zdarzenia lub czynności, na skutek których nastąpiło nabycie lub utrata obywatelstwa z mocy prawa lub decyzji właściwego organu. Minister wywiódł, że analiza akt sprawy wskazuje, że F. W. urodził się [...] listopada 1882 r. w O., jako F. C. E. F., syn E. C. i A. z d. S. małżonków W.. Do 1955 r., przed wyjazdem z Polski do RFN, mieszkał w m. S.[...], gmina L., pow. L. w woj. dolnośląskim. Od dnia 24 listopada 1955 r. był zameldowany w RFN/B., jako obywatel niemiecki, gdzie zmarł w dniu [...] maja 1968 r.

Minister wskazał dalej, że dla rozstrzygnięcia statusu obywatelstwa zmarłego F. W. niezbędne było ustalenie, czy nabył on obywatelstwo polskie oraz czy następnie nie nastąpiły zdarzenia, które przerwały ciągłość posiadania przez niego obywatelstwa polskiego. Organ odwoławczy ustalił, że dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy stosuje się przepisy ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. R.P. Nr 7, poz.44). Następnie przywołał treść art. 2 tej ustawy. Wskazał, że w dacie urodzenia F. W. O. (miejsce jego urodzenia i zamieszkania do 1939r.) stanowiło część składową Cesarstwa Niemieckiego, a po ogłoszeniu plebiscytu przeprowadzonego w 1921 r. na Górnym Śląsku (O. należało do terenów plebiscytowych), ostatecznie nie weszło w skład Państwa Polskiego. Z akt przedmiotowej sprawy wynika, że wymieniony do 1939 r. zamieszkiwał w O.. Wobec tego, w związku ze zmianą suwerenności na skutek plebiscytu z 1921 r., jako obywatel niemiecki, zamieszkały w niemieckiej części obszaru plebiscytowego, mógł jako osoba pełnoletnia optować na rzecz obywatelstwa polskiego w ciągu dwóch lat od chwili zmiany suwerenności. Dokumentacja zgromadzona w przedmiotowej sprawie, zarówno przez organ pierwszej, jak i drugiej instancji, nie dowodzi tego faktu. Nie ma również żadnych dowodów, że F. W. nabył w okresie późniejszym obywatelstwo polskie na podstawie przepisów powołanej ustawy z 1920 r.

Minister wywiódł dalej, że ustalić należało, czy w latach powojennych, w związku ze zmianą granic Państwa Polskiego, F. W. nabył - w okresie zamieszkiwania w Polsce do czasu wyjazdu w 1955 r. do RFN - obywatelstwo polskie. Wskazał, że umowy w sprawie granic zawarte przez Polskę po drugiej wojnie światowej nie zawierały postanowień w sprawie obywatelstwa ludności z obszarów objętych zmianą granic. O., w którym zamieszkiwał przed wojną F. W. oraz S., pow. L., gdzie w latach 1945-55 wymieniony mieszkał, zostały włączone do Polski, co jednak nie skutkowało automatyczną zmianą obywatelstwa niemieckiego na polskie ludności autochtonicznej, która pozostała na terenach włączonych do Polski. Sprawa obywatelstwa ludności na obszarach Ziem Odzyskanych została uregulowana specjalnymi przepisami, mianowicie ustawą z dnia 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. U. Nr 15, poz. 106) oraz zarządzeniem Ministra Ziem Odzyskanych z dnia 6 kwietnia 1946 r. w sprawie trybu stwierdzenia polskiej przynależności narodowej osób zamieszkałych na Ziemiach Odzyskanych (Dz. Urz. MZO Nr 4, poz. 26). Zgodnie z art. 1 ww. ustawy z dnia 28 kwietnia 1946 r., prawo obywatelstwa polskiego przysługiwało każdej osobie, która: a) miała stale miejsce zamieszkania na obszarze Ziem Odzyskanych przed dniem 1 stycznia 1945 r.; b) udowodniła swą polską narodowość przed komisją weryfikacyjną (narodowościową) i uzyskała na tej podstawie stwierdzenie swej narodowości polskiej przez właściwą władzę administracji ogólnej I instancji, a jeśli nie była weryfikowana przez komisję z przyczyn zasługujących na uwzględnienie, to stwierdzenie narodowości polskiej wydane przez władze administracji ogólnej I instancji ostatniego miejsca zamieszkania, oraz c) złożyła deklarację wierności Narodowi i Państwu Polskiemu. Jak wskazał Minister, najistotniejszą przesłanką było wykazanie polskiej narodowości. Osoby, które to uczyniły, otrzymywały decyzje władzy administracyjnej I instancji stwierdzającą polską przynależność narodową oraz tymczasowy dowód polskiej przynależności narodowej. Nabycie obywatelstwa polskiego w powyższym trybie wymagało spełnienia łącznie wszystkich trzech warunków. Organ wskazał, że niektórzy z autochtonicznych mieszkańców Ziem Odzyskanych, jakkolwiek zostali zweryfikowani i uzyskali stwierdzenie narodowości polskiej, jednak nigdy nie złożyli z różnych przyczyn deklaracji wierności Narodowi i Państwu Polskiemu, nie nabyli formalnie obywatelstwa polskiego, chociaż w praktyce traktowani byli jako obywatele polscy. Sprawę obywatelstwa takich osób unormowała ostatecznie dopiero ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 4, poz. 25). Z dniem wejścia w życie tej ustawy (19 stycznia 1951 r.) przestały obowiązywać m.in. wymienione wyżej przepisy o charakterze przejściowym, regulujące obywatelstwo ludności rodzimej na Ziemiach Odzyskanych. Stosownie do art. 2 powołanej ustawy, z dniem wejścia jej w życie, obywatelami polskimi były osoby, które: 1) miały obywatelstwo polskie na podstawie dotychczasowych przepisów; 2) przybyły do Polski jako repatrianci; 3) uzyskały stwierdzenie swej polskiej narodowości na podstawie ustawy z dnia 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych, dekretu z dnia 22 października 1947 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze b. Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. Nr 65, poz. 378) lub przepisów obowiązujących poprzednio w tym względzie.

Minister wywiódł, że z treści art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim wynika, że przepis ten dla nabycia obywatelstwa polskiego nie wymagał już od autochtonicznych mieszkańców Ziem Odzyskanych, którzy dotychczas obywatelstwa polskiego nie nabyli, podpisania deklaracji, co było niezbędne zgodnie z wcześniejszymi przepisami obowiązującymi w tym względzie. Przyznawał on bowiem obywatelstwo polskie osobom, które uzyskały tylko stwierdzenie swej polskiej przynależności narodowej na podstawie powołanych wyżej przepisów [zarządzenie Ministra Ziem Odzyskanych z dnia 6 kwietnia 1946 r. w sprawie trybu stwierdzenia polskiej przynależności narodowej osób zamieszkałych na Ziemiach Odzyskanych oraz wcześniejsze zarządzenia weryfikacyjne lokalnych władz (wojewodów i pełnomocników Rządu)]. Ponadto na podstawie art. 10 ust. 1 powołanej ustawy, osobom, które nie nabyły obywatelstwa polskiego w żadnym ze wskazanych wyżej trybów, właściwy organ państwowy mógł na ich prośbę nadać obywatelstwo polskie.

Minister stwierdził, że w tym stanie rzeczy dla rozstrzygnięcia statusu obywatelstwa polskiego zmarłego F. W. konieczne było ustalenie w pierwszej kolejności, czy nabył on obywatelstwo polskie na podstawie art. 1 powołanej ustawy z dnia 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych, bądź na podstawie art. 10 powołanej ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r.

Dalej organ odwoławczy wskazał, że przeprowadził z urzędu dodatkowe postępowanie wyjaśniające. Wystąpił mianowicie do Archiwum Państwowego w Wrocławiu o odszukanie orzeczenia, na które powołuje się w odwołaniu pełnomocnik stron jako dowodu na posiadanie przez F. W. obywatelstwa polskiego, o zrehabilitowaniu wymienionego w dniu 12 grudnia 1947 r. przez Starostwo Powiatowe w L. Ponadto wezwał pełnomocnika stron do uzupełnienia materiału dowodowego, by w oparciu o żądane dokumenty można było wyjaśnić istotne okoliczności przedmiotowej sprawy, tj. w jakich okolicznościach i w jakiej dacie nabył on obywatelstwo obce.

W odpowiedzi na wskazane wystąpienie Archiwum Państwowe we Wrocławiu pismem z dnia 28 czerwca 2011 r. poinformowało, że w wyniku kwerendy archiwalnej przeprowadzonej w zasobie Archiwum nie odnaleziono żadnych materiałów archiwalnych dotyczących stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez F. W., nie odnaleziono również orzeczenia o zrehabilitowaniu wymienionego. Z kolei pełnomocnik stron - na skutek wezwania organu odwoławczego - przedłożył oryginał dowodu tożsamości cudzoziemca nr [...] z dnia [...] listopada 1955r. na imię i nazwisko F. W. z terminem ważności do 18 lutego 1956 r., który dowodzi, że wymieniony był narodowości niemieckiej, urodził się [...] listopada 1882 r. w O., jako syn K. i A.. Na drugiej stronie tego dokumentu widnieje adnotacja, że "dowód niniejszy ważny jest na przekroczenie granicy RP do NRF". Na tej podstawie F. W. wyjechał w dniu 22 listopada 1955 r. z Polski i po pobycie w obozie przesiedleńczym w G. zamieszkał w B.. Z przedłożonej przez pełnomocnika stron uwierzytelnionej kopii tłumaczenia na język polski "Informacji meldunkowej" Niemieckiego Urzędu Spraw Obywatelskich i Meldunkowych w Hamburgu wynika, że F. W. od dnia 24 listopada 1955 r. był zameldowany w B. jako obywatel niemiecki.

Mając powyższe na uwadze, Minister stwierdził, że dokumentacja zgromadzona w postępowaniu przed organem I instancji, jak i przed organem odwoławczym przeczy twierdzeniu pełnomocnika strony, że F. W. posiadał obywatelstwo polskie. W ocenie organu odwoławczego przedłożony przez pełnomocnika strony Dowód Tożsamości dla Cudzoziemca dowodzi, że F. W. nie posiadał obywatelstwa polskiego w dacie jego wydania w dniu [...] listopada 1955 r., bowiem w przeciwnym wypadku nie uzyskałby dokumentu, który bezsprzecznie był wydawany cudzoziemcom.

W ocenie Ministra nie znajduje uzasadnienia niepoparta wiarygodnym dowodem, teza odwołania, iż zmarły F. W. posiadał obywatelstwo polskie, które zostało mu poświadczone w wyniku rehabilitacji w 1947 r. Nie można bowiem uznać za wystarczający dowód dla rozstrzygnięcia statusu obywatelstwa F. W., informacji Urzędu Miejskiego w L. z dnia 5 października 2009 r., że w zbiorach archiwalnych tego urzędu figuruje zapis dotyczący wymienionego "w rubryce na podstawie jakiego dokumentu zameldowany : poświadczenie obywatelstwa; nr dowodu i przez kogo wydany : Nr [...]". Organ odwoławczy podkreślił, że wspomniany Dowód Tożsamości dla Cudzoziemca F. W. dowodzi tego, że F. W. był traktowany przez władze polskie jako cudzoziemiec.

Mając powyższe na uwadze organ wskazał, że obowiązek poszukiwania dowodów w sprawie dotyczącej poświadczenia obywatelstwa polskiego spoczywa nie tylko na organie administracji, ale także na stronie postępowania, która w swym interesie powinna wykazywać dbałość o przedstawianie środków dowodowych. Ostatecznie organ administracji doszedł do przekonania, że ponieważ w aktach sprawy brak jest dowodów na zaistnienie faktów skutkujących nabyciem obywatelstwa polskiego przez F. W. na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych oraz ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim, a także późniejszej ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 10, poz. 49), to brak jest podstaw do stwierdzenia, że w dacie zgonu ([...] maja 1968 r.) posiadał on obywatelstwo polskie.

H. W. i I. W. zaskarżyli powyższą decyzję, zarzucając: wadliwe przeprowadzenie postępowania dowodowego przez nieuwzględnienie wniosku dowodowego strony w przedmiocie przesłuchania strony, tj. H. W. i I. W., pomimo okoliczności, iż osoby te mają istotną wiedzę dotyczącą przedmiotowego postępowania, w tym m.in. dotyczącą faktu nabycia i posiadania obywatelstwa polskiego przez ich zmarłego dziadka F. W., - tj. naruszenie normy prawnej, zawartej w art. 75 § 1 w zw. z art. 78 § 1 k.p.a., art. 86 k.p.a. oraz art. 8 i art. 10 k.p.a., jak i nieuwzględnienie wniosku strony w przedmiocie udostępnienia uwierzytelnionych dokumentów z akt sprawy, tj. naruszenia art. 73 § 2 k.p.a. w zw. z art. 10 k.p.a.; wadliwe przeprowadzenie postępowania dowodowego, przez nieuwzględnienie faktów stwierdzonych w dokumentach urzędowych, znajdujących się w zbiorach archiwum Urzędu Miejskiego w L., gdzie był zameldowany, zamieszkiwał i przebywał F. W., potwierdzających nabycie obywatelstwa polskiego przez wymienionego w 1947 r., tj. naruszenie m.in. zasady wyrażonej w art. 76 § 1 i 77 § 1 w zw. z art. 6 i art. 7 k.p.a.; naruszenie przez organ zasady swobodnej oceny dowodów, poprzez nieuwzględnienie przy wydaniu zaskarżonej decyzji zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego, wybiórcze traktowanie dowodów i zawartych w nich treści, np. poprzez bezzasadne pominięcie przy ocenie dowodów części informacji zawartych w dokumentach wystawionych przez niemiecki urząd meldunkowy, tj. naruszenie normy prawnej zawartej m.in. w art. 80 k.p.a. w zw. z art. 6 i 7 k.p.a.; naruszenie normy prawnej zawartej w art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim w zw. z art. 1 ustawy z dnia 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych oraz w zw. z art. 2 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim, poprzez błędne uznanie poprzez organ, iż skoro F. W. otrzymał w dniu [...] listopada 1955 r. dowód tożsamości dla cudzoziemca, to dowodzi to, iż w dacie jego wydania, jak i w dacie zgonu nie posiadał obywatelstwa polskiego, pomimo iż dokumenty znajdujące się w posiadaniu organów rozpatrujących przedmiotową sprawę potwierdzają, iż nabył on obywatelstwo polskie w 1947 r., a więc w dacie zgonu mógł posiadać obywatelstwo polskie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w uzasadnieniu przywołanego na wstępie wyroku wskazał, że jak prawidłowo ustaliły organy administracji, powołując się na życiorys F. W. oraz ankietę osobową, wymieniony do 1939 r. mieszkał w miejscu urodzenia. Jako obywatel mieszkający w niemieckiej części obszaru objętego plebiscytem z 1921 r. mógł zatem optować na rzecz obywatelstwa polskiego w ciągu dwóch lat od chwili zamiany suwerenności. Zgromadzone w toku postępowania dowody nie dawały jednak podstaw do przyjęcia, iż taka sytuacja miała miejsce. Stanowiska tego również nie kwestionują skarżący. W świetle art. 2 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego oraz prawidłowo ustalonych w toku postępowania administracyjnego okoliczności faktycznych brak było zatem podstaw do stwierdzenia, że przed wybuchem drugiej wojny światowej F. W. nabył obywatelstwo polskie.

Sąd wskazał następnie, że skarżący kwestionują prawidłowość ustaleń faktycznych dokonanych przez organy administracji w aspekcie okoliczności mających miejsce po zakończeniu wojny. Zarzucają oni zarówno niedopełnienie przez organy administracji obowiązków w zakresie gromadzenia materiału dowodowego, jak i błędną ocenę dowodów, które były przedmiotem oceny w toku postępowania.

Z materiału dowodowego zgromadzonego w toku postępowania administracyjnego wynika, że do roku 1955 r., przed wyjazdem z Polski do RFN, F. W. mieszkał w miejscowości S.[...], gmina L., powiat L. w województwie dolnośląskim. Od 24 listopada 1955 r. był zameldowany w B. (RFN), jako obywatel niemiecki, gdzie zmarł [...] maja 1968 r. Po zakończeniu drugiej wojny światowej, zarówno O., w którym F. W. mieszkał przed rozpoczęciem wojny, jak i S. zostały włączone do Polski, jednakże włączenie to nie skutkowało ex lege uzyskaniem przez ich mieszkańców obywatelstwa polskiego. Dla ustalenia, czy F. W. pomiędzy 1945 r. a 1955 r., kiedy to wyjechał do RFN, nabył obywatelstwo polskie, miarodajne są regulacje szczególne, które normowały tę kwestię na Ziemiach Odzyskanych po drugiej wojnie światowej.

Sąd podzielił następnie ustalenia organu odwoławczego, że kluczowe dla prawidłowego wydania decyzji w sprawie poświadczenia posiadania obywatelstwa polskiego przez F. W. było ustalenie, czy nabył on to obywatelstwo na podstawie art. 1 ustawy z dnia 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych, bądź na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim. Jak twierdzą H. W. i I. W. o tym, że ich dziadek F. W. nabył obywatelstwo polskie świadczą następujące okoliczności: 1. w zbiorach archiwum Urzędu Miejskiego w L., gdzie zamieszkiwał i przebywał F. W., znajduje się informacja, iż w dniu 12 grudnia 1947 r. Starostwo Powiatowe w L. wydało orzeczenie o zrehabilitowaniu wymienionego; 2. uzyskał on poświadczenie obywatelstwa, legitymując się dowodem o nr [...]; 3. w ankiecie sporządzonej dnia 9 marca 1949 r. przez F. W. on sam potwierdził fakty wcześniejsze, tj. iż został zrehabilitowany w dniu 12 grudnia 1947 r. przez Starostę Powiatu L. Skarżący wskazują również, iż dziadek opowiadał im, że nabył obywatelstwo polskie w drugiej połowie lat czterdziestych dwudziestego wieku. Pozyskana przez nich na tej podstawie wiedza mogłaby ich zdaniem uzupełnić, pośrednio potwierdzoną przez powołane dokumenty okoliczność uzyskania obywatelstwa polskiego przez F. W..

Odnosząc się do powyższego Sąd wskazał, że decyzja w sprawie stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego ma charakter deklaratoryjny i jest w istocie swej oświadczeniem właściwego organu administracji, z którego wynika, że według jego oceny stanu faktycznego i prawnego osoba zainteresowana ma lub nie ma obywatelstwo. Chybione jest więc twierdzenie skarżących jakoby decyzja tego typu miała charakter uznaniowy. Poświadczając obywatelstwo organ administracji nie dysponuje tzw. luzem decyzyjnym, a jego "oświadczenie" o tym, że zainteresowany posiada obywatelstwo polskie musi opierać się na bezspornie świadczącym o tym materiale dowodowym. Oceny tego materiału organ administracji dokonuje kierując się zasadą swobodnej oceny dowodów, która nakazuje jako dowód dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 § 1 zd. 1 k.p.a.) oraz ocenić na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). W sprawie dotyczącej potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego realizacja zasady wyrażonej w art. 7 k.p.a. bynajmniej nie może więc polegać - tak jak oczekują tego skarżący - na uwzględnieniu wniosku strony, w razie wątpliwości co do tego, czy nabyła ona czy też nie obywatelstwo polskie. Przesłanką orzekania na podstawie art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. może być zarówno ustalenie, iż określona osoba takiego obywatelstwa nie posiada jak i obiektywnie uzasadnione stwierdzenie, iż okoliczność ta nie może być ustalona z uwagi na brak możliwości wyjaśnienia istotnych w sprawie kwestii.

W ocenie Sądu rzetelna i obiektywna ocena dowodów zgromadzonych w toku postępowania administracyjnego zakończonego zaskarżoną decyzją nie mogła doprowadzić do ustalenia, że F. W. nabył po zakończeniu drugiej wojny światowej obywatelstwo polskie. W aktach sprawy znajdują się wprawdzie dokumenty, które pośrednio mogą na taką okoliczność wskazywać, jednakże są one niewystarczające do jednoznacznego jej stwierdzenia, zwłaszcza w konfrontacji z innymi dowodami zgromadzonymi w toku postępowania oraz brakiem możliwości pozyskania dowodów, które mogłyby przesądzić o uzyskaniu przez dziadka skarżących obywatelstwa polskiego. Podstawą do stwierdzenia, że F. W. nabył obywatelstwo polskie nie mogło być w szczególności samo oświadczenie, zawarte w sporządzonej przez niego ankiecie z dnia 9 marca 1949 r., jakoby został zrehabilitowany przez Starostę Powiatu L.

Zdaniem Sądu, wobec braku dowodów jednoznacznie wskazujących na fakt dokonania rehabilitacji F. W., jako prawidłowe należy ocenić wystąpienie organu odwoławczego do Archiwum Państwowego we Wrocławiu o odszukanie i udostępnienie wszelkich dokumentów dotyczących wymienionego, a także wezwanie pełnomocnika skarżących do uzupełnienia dowodów przedstawionych w dotychczasowym postępowaniu. Jak wynika z odpowiedzi udzielonej przez Archiwum, nie odnaleziono dokumentów dotyczących stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez F. W.. Z kolei jeden z dokumentów przedłożonych przez pełnomocnika w odpowiedzi na wezwanie do uzupełniania materiału dowodowego, mianowicie wydany F. W. w dniu [...] listopada 1955 r. dowód tożsamości dla cudzoziemca wskazuje, że nie posiadał on w tym czasie obywatelstwa polskiego. W dokumencie tym zawarto jednoznacznie brzmiącą informację, że "posiadacz niniejszego dowodu nie jest obywatelem polskim". W tej sytuacji, nie mogły stanowić podstawy do stwierdzenia, że F. W. uzyskał obywatelstwo polskie informacje podane przez Burmistrza L. w piśmie z dnia 5 października 2009 r. na podstawie zbiorów archiwalnych, gdzie w rubryce "na podstawie jakiego dowodu zameldowany" wpisano: poświadczenie obywatelstwa, a w rubryce "nr dowodu i przez kogo wydany" wpisano: Nr [...]

Sąd wskazał w tym miejscu, że chociaż mocą art. 7 k.p.a. postępowaniem administracyjnym rządzi zasada oficjalności, której konsekwencją jest m.in. obciążanie organu administracji, który prowadzi postępowanie administracyjne, obowiązkiem wyczerpującego zebrania materiału dowodowego, niezbędnego do rozpatrzenia sprawy (art. 77 § 1 k.p.a.), to brak jest normy prawnej, zgodnie z którą na organie administracji spoczywałby tzw. ciężar dowodu w znaczeniu materialnym. W konsekwencji, chociaż na organie administracji spoczywa procesowy obowiązek wszechstronnego i wyczerpującego zebrania materiału dowodowego, to brak jest podstaw prawnych do przyjęcia, że w każdej sytuacji nieudowodnienia określonej okoliczności przez organ, jego obowiązkiem jest przyznanie racji stronie i wydanie decyzji zgodnie z jej interesem, w oparciu o jej twierdzenie co do istnienia, bądź nieistnienia takiej okoliczności. W ocenie Sądu, jeżeli celem postępowania administracyjnego jest przyznanie lub potwierdzenie określonego prawa strony, to w sytuacji, gdy należyte starania organu administracji o pozyskanie dowodów niezbędnych do przyznania lub potwierdzenia tego prawa nie przynoszą pożądanego rezultatu, ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na stronie postępowania, która żąda przyznania lub potwierdzenia prawa.

W związku z powyższym Sąd uznał, że ponieważ organ administracji mimo prawidłowo podjętych działań nie pozyskał dowodów potwierdzających, że F. W. nabyło obywatelstwo polskie, a dowody przedłożone przez strony nie były wystarczające, to prawidło odmówił on uwzględnienia wniosku o stwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego. Z kolei wnioskowane w toku postępowania przesłuchanie stron na okoliczność informacji zasłyszanych od dziadka nie mogłoby wpłynąć na zmianę oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, zwłaszcza w kontekście okoliczności ustalonych na podstawie dowodu tożsamości dla cudzoziemca z dnia 1[...] listopada 1955 r.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 73 § 2 k.p.a. w zw. z art. 10 k.p.a. Sąd stwierdził, że zarówno organ I instancji, jak i organ II instancji należycie informowały strony o prawie do czynnego udziału w postępowaniu, w tym o możliwości zapoznania się z zebranymi dowodami i wypowiedzenia się co do nich, a także o możliwości sporządzenia notatek i odpisów z akt sprawy. W piśmie z dnia 22 stycznia 2010 r. pełnomocnik stron zwrócił się o przesłanie uwierzytelnionych odpisów dokumentów potwierdzających fakt nabycia obywatelstwa polskiego przez F. W. w latach 1945-1955, jeżeli znajdują się w posiadaniu organu. W piśmie z dnia 27 stycznia 2010 r. poinformowano pełnomocnika, że brak jest takich dokumentów. Skoro w aktach sprawy brak było dokumentów żądanych w piśmie z dnia 22 stycznia 2010 r., to organ nie miał możliwości wydania ich odpisów.

Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, że ocena legalności zaskarżonej decyzji w granicach zakreślonych rozstrzygnięciem nie daje podstaw do stwierdzenia, że doszło do naruszenia prawa materialnego lub naruszenia prawa procesowego, które mogłoby mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Decyzja zawiera wszystkie niezbędne elementy, a jej uzasadnienie w stanie faktycznym i prawnym ustalonym w sprawie jest prawidłowe.

Skargą kasacyjną H. W. i I. W. zaskarżyli powyższy wyrok w całości, zarzucając mu naruszenie:

1) prawa materialnego, a to:

a) art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. nr 28, poz. 353, ze zm.) w zw. z art. 1 ustawy z 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych oraz w zw. z art. 2 pkt. 3 ustawy z 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim poprzez m.in.:

- błędne uznanie przez Sąd, iż skoro F. W. otrzymał w dniu 18.11.1955 r. dowód tożsamości dla cudzoziemca, to dowodzi to, iż w dacie jego wydania, jak i w dacie zgonu nie posiadał obywatelstwa polskiego, pomimo iż dokumenty pośrednie znajdujące się w posiadaniu organów rozpoznających niniejszą sprawę potwierdzają, iż nabył on obywatelstwo polskie, o ile nie w trybie ww. ustawy z 1946 r., to w trybie art. 2 pkt. 3 ww. ustawy z 1951 r.,

- błędne przyjęcie, iż decyzja wydawana przez wojewodę nie jest decyzją uznaniową,

b) § 4 rozporządzenia Ministra Administracji Publicznej z 25 maja 1945 r. w sprawie rehabilitacji osób wpisanych do trzeciej i czwartej grupy niemieckiej listy narodowej lub do grupy tzw. "Leistungs- Pole" (Dz. U. nr 21, poz. 128, ze zm.) oraz art. 20 ustawy z 6 maja 1945r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. nr 17, poz. 96, ze zm.) - poprzez ich bezzasadne pominięcie przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy, pomimo iż Sąd nie jest związany wskazaną przez stronę podstawą prawną, ani też zarzutami i wnioskami zawartymi w skardze (art. 134 § 1 p.p.s.a.),

2) przepisów postępowania, tj. art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269, ze zm.) oraz art. 3 § 1, art. 141 § 4, art. 145 § 1 ust. 1 lit. c oraz art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7 Konstytucji RP. oraz art. 6, 7, 8, 10, 73 § 2, 75 § 1, 76 § 1, 77 § 1 i 4, 78 § 1, 80, 81 i 86 k.p.a. - poprzez m.in.:

a) nieuwzględnienie wniosku strony w przedmiocie udostępnienia uwierzytelnionych dokumentów z akt sprawy, tj. naruszenie zasady czynnego udziału strony w postępowaniu,

b) bezzasadne pominięcie dowodu z przesłuchania strony, pomimo iż pozostały w sprawie nie wyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy,

c) zbagatelizowanie znaczenia faktów stwierdzonych w dokumentach urzędowych znajdujących się w zbiorach archiwum Urzędu Miejskiego w L., gdzie był zameldowany, zamieszkiwał i przebywał F. W., potwierdzających nabycie obywatelstwa polskiego przez wyżej wymienionego, pomimo iż za dowód może służyć wszystko co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem,

d) bezzasadne przyjęcie, iż fakt nabycia i posiadania obywatelstwa polskiego może zostać stwierdzony jedynie na podstawie dowodu bezpośredniego, albowiem dowody pośrednie są niewystarczające, pomimo iż obowiązujące przepisy nie wymagają przedstawienia dowodu bezpośredniego na nabycie i posiadanie obywatelstwa,

e) dowolną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i wybiórcze jego traktowanie (np. pomijanie części informacji zawartych w dokumentach), naruszenie zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego,

f) kierowanie się, przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy, przede wszystkim celem dla którego strona skarżąca wytoczyła niniejsze postępowanie, a nie obiektywizmem i wszechstronnością oraz faktami,

które to naruszenia doprowadziły do bezzasadnego oddalenia skargi skarżących,

Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie od organu na rzecz strony skarżącej kosztów postępowania według wykazu.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na uwzględnienie nie zasługuje zarzut naruszenia art. 1 p.u.s.a. oraz art. 3 § 1, art. 141 § 4, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 151p.p.s.a. w zw. z art. 7 Konstytucji RP oraz art.6, 7, 8, 10, 73 § 2, 75 § 1, 76 § 1, 77 § 1 i 4, 78 § 1, 80, 81 i 86 k.p.a., który stanowi próbę podważenia przyjętego przez organy stanu faktycznego w zakresie dotyczącym ustaleń odnoszących się do oceny istnienia przesłanek stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez dziadka skarżących - F. W.. Zarzut ten w istocie sprowadza się do kwestionowania przez skarżących dokonanej przez organy i zaakceptowanej przez Sąd pierwszej instancji oceny zebranego materiału dowodowego i wyciągniętych z niego wniosków.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzuty te nie mogą odnieść zamierzonego skutku. Wskazać przy tym należy, że organy swoje ustalenia co do stanu faktycznego oparły na wszystkich dowodach przedłożonych przez wnioskodawców i dowodach pozyskanych z urzędu.

Jak to podkreśla się w orzecznictwie, realizując zasadę prawdy obiektywnej, na podstawie art. 7 i 77 § 1 k.p.a., organ jest wprawdzie zobowiązany do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, jednakże strona nie jest zwolniona od współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych. Powinna ona bowiem przedstawić wszystkie informacje niezbędne do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak również udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu lub które tylko ona może przedstawić. Obowiązki te w żaden sposób nie wyłączają wymogu dążenia przez organ administracji do wyjaśnienia prawdy materialnej (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.), niemniej jednak oznaczają, że strona składająca wniosek powinna aktywnie współdziałać z organem w celu ustalenia wszystkich okoliczności sprawy. To na niej spoczywa bowiem ciężar dowodu w znaczeniu obiektywnym (materialnym), sprowadzający się do obciążenia strony składającej wniosek skutkami prawnymi nieudowodnienia okoliczności, których stwierdzenie jest podstawą wydania decyzji zgodnie ze zgłoszonym żądaniem (por. wyrok NSA z dnia 27 lipca 2011 r. sygn. II OSK 1560/10).

W rozpoznawanej sprawie organy w sposób właściwy wywiązały się z wymogu dążenia do wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy i prawidłowo oceniły zebrany w sprawie materiał dowodowy. Zasada swobodnej oceny dowodów oznacza, że organ przy ustaleniu stanu faktycznego na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego nie jest skrępowany żadnymi przepisami co do wartości poszczególnych rodzajów dowodów i może swobodnie, zgodnie z własną oceną materiału dowodowego w danej sprawie ustalić stan faktyczny. Ocenę dowodów organ obowiązany jest oprzeć na przekonywujących podstawach i dać temu wyraz w uzasadnieniu decyzji.

Wbrew stanowisku wnoszących skargę kasacyjną, zebrany przez organy materiał dowodowy dotyczący obywatelstwa F. W. był wystarczający do sformułowania na jego podstawie oceny prawnej zawartej w zaskarżonej decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] października 2011 r. odmawiającej stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego. Swoje ustalenia organy oparły zarówno na dowodach przedłożonych przez skarżących jak i dowodach pozyskanych w wyniku kwerend w toku postępowania wyjaśniającego.

Kluczowym w ocenie organów był przedłożony w toku postępowania dowód z dokumentu urzędowego – oryginału wydanego w dniu [...] listopada 1955 r. przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Rzeczypospolitej Polskiej Dowodu tożsamości dla cudzoziemca nr [...], Seria [...] na imię i nazwisko F. W. ur. [...].11.1882r. w O. jako syn K. i A., narodowości niemieckiej. W dokumencie tym widnieje zapis, że posiadacz niniejszego dowodu nie jest obywatelem polskim. Zgodnie z art. 76 § 1 k.p.a. organy były więc związane mocą dowodową tego dokumentu, który zaświadczał urzędowo, że w dniu [...] listopada 1955 r. F. W. będący narodowości niemieckiej nie był obywatelem polskim.

Wbrew stanowisku skarżących organ administracji publicznej nie może dowolnie odrzucić, bez przeprowadzenia przeciwdowodu, istnienia faktu stwierdzonego w dokumencie urzędowym. Nieuznanie faktu stwierdzonego w dokumencie urzędowym stanowi naruszenie prawa procesowego. Trafnie przy tym wskazał Sąd I instancji, że skutecznym dowodem przeciwko treści tego dokumentu urzędowego nie może być wnioskowany dowód z przesłuchania stron (wnuków F. W.), a o przeprowadzenie innych dowodów na tę okoliczność skarżący nie występowali. Zasadnie również oceniono, że w tej sytuacji nie mogły stanowić podstawy do stwierdzenia, że F. W. uzyskał w okresie wcześniejszym obywatelstwo polskie, nie poparte innymi dowodami informacje podane przez Burmistrza L. w piśmie z dnia 5 października 2009 r. na podstawie zbiorów archiwalnych, gdzie w rubryce "na podstawie jakiego dowodu zameldowany" wpisano: poświadczenie obywatelstwa, a w rubryce "nr dowodu i przez kogo wydany" wpisano: Nr [...]. Podkreślić należy, że organy prowadziły postępowanie wyjaśniające w tym zakresie, które jednak nie potwierdziło faktu nabycia przez dziadka skarżących obywatelstwa polskiego przed 1955 rokiem.

Trafnie zatem uznał Sąd pierwszej instancji, że w stanie faktycznym sprawy uprawnione było uznanie przez organy, iż przedłożone przez skarżących w toku postępowania administracyjnego dowody nie były wystarczające dla uwzględnienia wniosku i stwierdzenia posiadania przez F. W. obywatelstwa polskiego.

Zasadnie również stwierdzono, że nie doszło do naruszenia art. 73 § 2 k.p.a. w zw. z art. 10 k.p.a. Organy należycie informowały strony o prawie do czynnego udziału w postępowaniu, w tym o możliwości zapoznania się z zebranymi dowodami i wypowiedzenia się co do nich, a także o możliwości sporządzenia notatek i odpisów z akt sprawy. W piśmie z dnia 22 stycznia 2010 r. pełnomocnik stron zwrócił się o przesłanie uwierzytelnionych odpisów dokumentów potwierdzających fakt nabycia obywatelstwa polskiego przez F. W. w latach 1945-1955, jeżeli znajdują się w posiadaniu organu. W piśmie z dnia 27 stycznia 2010 r. poinformowano pełnomocnika, że brak jest takich dokumentów. Skoro w aktach sprawy brak było dokumentów żądanych w piśmie z dnia 22 stycznia 2010 r., to organ nie miał możliwości wydania ich odpisów, nie został zatem naruszony przepis art. 73 § 2 k.p.a. Podkreślenia wymaga, że dla skuteczności zarzutu naruszenia przepisów postępowania należy wykazać, że uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy ( art. 174 ust. 2 p.p.s.a. ).

Z powyższych względów zarzuty naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów procedury administracyjnej (art. 6, 7, 8, 10, 73 § 2, 75 § 1, 76 § 1, 77 § 1 i 4, 78 § 1, 80, 81 i 86 k.p.a.) w powiązaniu z przepisami procedury sądowoadministracyjnej należało oddalić jako nieuzasadnione, a stan faktyczny sprawy, wobec jego skutecznego niezakwestionowania – uznać za ustalony prawidłowo.

Wobec tego, iż skarżący nie wywiedli skutecznego zarzutu naruszenia przepisów postępowania nie mogą skutecznie kwestionować ustaleń dotyczących braku spełnienia przez F. W. przesłanek nabycia obywatelstwa polskiego na podstawie art. 1 ustawy z 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych oraz art. 2 pkt. 3 ustawy z 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim. W konsekwencji zachodzi brak podstaw pozwalających uznać, że doszło do niewłaściwego zastosowania tych przepisów. Z tych samych przyczyn nie może być uwzględniony zarzut naruszenia przepisu § 4 rozporządzenia Ministra Administracji Publicznej z 25 maja 1945 r. w sprawie rehabilitacji osób wpisanych do trzeciej i czwartej grupy niemieckiej listy narodowej lub do grupy tzw. "Leistungs- Pole" (Dz. U. nr 21, poz. 128, ze zm.) oraz art. 20 ustawy z 6 maja 1945r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. nr 17, poz. 96, ze zm.) - poprzez ich bezzasadne pominięcie przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy.

Za chybiony należy uznać zarzut naruszenia art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. nr 28, poz. 353, ze zm.) przez błędne przyjęcie, że decyzja wydawana przez wojewodę nie jest decyzją uznaniową, lecz deklaratoryjną.

Zgodnie z przepisem art. 17 ust. 4 cyt. ustawy posiadanie i utratę obywatelstwa polskiego stwierdza wojewoda. Odmowa stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego lub jego utraty następuje w drodze decyzji administracyjnej.

Przedmiotem sprawy rozstrzyganej w tym trybie jest więc stwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego (odmowa stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego) lub stwierdzenie utraty obywatelstwa polskiego (odmowa stwierdzenia utraty obywatelstwa polskiego). Postępowanie administracyjne w tym przedmiocie ma na celu rozstrzygniecie, czy określona osoba posiada obywatelstwo polskie lub nie albo czy określona osoba utraciła obywatelstwo polskie lub nie.

Jak wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie ( por. wyroki NSA z dnia 31 maja 2010 r. , sygn. akt II OSK 454/09, z dnia 8 lipca 2009 r., sygn.. akt II OSK 1230/08, z dnia 22 grudnia 2009 r., sygn.. akt II OSK 1868/08) decyzje wydane w tym postępowaniu mają charakter deklaratoryjny, albowiem stwierdzają określony stan rzeczy, który powstał z mocy prawa na skutek określonych zdarzeń lub czynności. W tym postępowaniu nie chodzi o przyznanie lub odmowę przyznania prawa, ale o stwierdzenie przez właściwy organ administracji publicznej tego, czy określona osoba jest, czy nie jest obywatelem polskim albo czy utraciła lub nie utraciła obywatelstwo, z uwagi na zdarzenia lub czynności, z którymi przepisy ustawy wiążą posiadanie lub utratę obywatelstwa polskiego. Stwierdzenie to jest uzależnione od ustaleń faktycznych i prawnych dokonanych w toku postępowania administracyjnego a nie od uznania organu, który jest związany dokonanymi ustaleniami.

Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.