IV SA/Po 230/14

Uzasadnienie

Dnia [..] czerwca 2013 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [..] wpłynął wniosek A. S. (dalej: "Wnioskodawczyni" lub "Skarżąca"), z tej samej daty, o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką, S. S.

Decyzją z [..] października 2013 r. nr [..] Burmistrz [..] (dalej: "Burmistrz" lub "organ I instancji") – wskazując w podstawie prawnej na: art. 17, art. 2 pkt 2, art. 3, art. 20, art. 24 ust. 1 i 4, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.; dalej w skrócie: "u.ś.r."), § 8 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 3 stycznia 2013 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. z 2013 r. poz. 3), art. 5, art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291, z późn. zm.; dalej w skrócie: "u.u.s.r."), art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz. U. z 2006 r. Nr 136, poz. 969 z późn. zm.) – odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia.

W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że decyzją z [..] lipca 2013 r. odmówił Wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [..] decyzją z [..] września 2013 r. uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Burmistrz wskazał, że w aktach sprawy znajdują się m.in.: kserokopia orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [..] z [..] listopada 2012 r. zaliczającego córkę Wnioskodawczyni do znacznego stopnia niepełnosprawności z zaznaczeniem, że niepełnosprawność powstała przed 16. rokiem życia; oświadczenie Wnioskodawczyni o niewykonywaniu prac w gospodarstwie rolnym; nakaz płatniczy (decyzja w sprawie łącznego zobowiązania pieniężnego za rok 2013 z [..] stycznia 2013 r.) oraz zaświadczenie KRUS z [..] czerwca 2013 r. o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie od [..] września 1997 r. do nadal z mocy ustawy. Organ I Instancji ustalił ponadto, że Wnioskodawczyni nie jest zatrudniona poza rolnictwem, a "z dokumentów wynika, że na umowę o pracę pracowała wiele lat temu".

Na podstawie tych ustaleń oraz z powołaniem się na uchwałę składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 grudnia 2012 r., sygn. akt I OPS 5/12 – w myśl której prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych – Burmistrz odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, uznając, że Wnioskodawczyni nie spełnia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r., dotyczącej nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, gdyż podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS z mocy ustawy, a ponadto płaci podatek gruntowy. Strona, zgodnie z jej oświadczeniem, nie jest osobiście zaangażowana w prace w tym gospodarstwie, jednak, w ocenie organu I instancji, istotne jest to, że Wnioskodawczyni posiada i prowadzi gospodarstwo rolne (obiektywnie nie utraciła możliwości jego prowadzenia). Do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez rolnika nie wystarczy tylko złożenie przezeń oświadczenia, iż takowe prace rolne w żaden sposób nie kolidują ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Burmistrz zaznaczył, że nie kwestionuje faktu sprawowania przez Stronę opieki nad córką, która choruje na dziecięce porażenie mózgowe, ale standardowym kryterium przyznania danej osobie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jest – abstrahując od stanu zdrowia osoby wymagającej opieki – "rezygnacja z zatrudnienia", która w tym przypadku nie nastąpiła.

Od opisanej decyzji Burmistrza Wnioskodawczyni złożyła odwołanie, wskazując, że decyzja jest dla niej krzywdząca. Córka od urodzenia cierpi na czterokończynowe porażenie mózgowe, sprzężone, które nie pozwala samodzielnie wykonywać prostych czynności życiowych. Córka wymaga całodobowej opieki – od jej urodzenia w 1992 r. Wnioskodawczyni nie mogła podjąć żadnej pracy zarobkowej. We wspólnym gospodarstwie zamieszkuje mąż, który ukończył 80 lat, jest po ciężkiej operacji zastawki aortalnej i bajpasów. Ze względu na podeszły wiek i przebytą operację, nie może opiekować się chorą córką, gdyż sam wymaga opieki. Wnioskodawczyni napisała, że nie może pojąć, jak to możliwe, że zajmując się ciężko chorą córką i chorym mężem przez całą dobę, ma jeszcze pracować w gospodarstwie.

Decyzją z [..] stycznia 2013 r. (w sposób oczywisty omyłkowo oznaczonej w nagłówku datą "02.01.2013 r."), nr [..], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [..] (dalej: "SKO" lub "organ II instancji") – z powołaniem się na art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267; dalej w skrócie: "k.p.a.") – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza.

W uzasadnieniu SKO wskazało na pogląd wyrażony w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 09 marca 2012 r., sygn. akt I OSK 2203/11, w którym podkreślono, że istnieją zarówno gospodarstwa duże, w których prowadzona jest działalność rolnicza nierzadko na skalę przemysłową, jak i gospodarstwa karłowate, zaś przepis art. 17 ust. 5 u.ś.r. enumeratywnie wymienia osoby nieuprawnione do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. W wyroku tym NSA za niedopuszczalną uznał wykładnię ww. przepisu wykraczającą poza jego literalne brzmienie i poszerzanie na tej podstawie katalogu podmiotów nieuprawnionych. Jednakże organ II instancji uznał za nieprzekonywujący i w praktyce nierealny postulowany w tym wyroku nakaz różnicowania sytuacji rolników w zależności od indywidualnych ustaleń w danej sprawie w zakresie wielkości gospodarstwa, struktury i rodzaju upraw czy hodowli, i w związku z tym nakładu czasu pracy, składu rodziny, i w związku z tym możliwości pracy w tym gospodarstwie innych poza osobą ubiegającą się o świadczenie pielęgnacyjne, członków rodziny. W ocenie SKO przyjęte kryteria byłyby nieostre i nieprecyzyjne, i mogłyby doprowadzić do wydawania decyzji uznaniowych. Organ ten za prawidłowy, co do zasady, uznał pogląd wyrażony w przywołanej wyżej uchwale NSA o sygn. akt I OPS 5/12. Podkreślił, że Skarżąca wraz z mężem są właścicielami gospodarstwa rolnego – o powierzchni [..] ha fizycznych, co stanowi [..] ha przeliczeniowych – natomiast sama Skarżąca podlega z tego tytułu obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu rolników jako małżonka z mocy ustawy w pełnym zakresie. Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem najbliższej rodziny poza wszystkim stanowi również swoistą formę ekwiwalentu za utratę możliwości uzyskiwania dochodów w przypadku konieczności rezygnacji ze względu na konieczność opieki. W tym kontekście nie jest bez znaczenia, że ustawodawca wymaga, aby stan rezygnacji z rozmaitych form zarobkowania, a tym samym możliwości zarobkowych, był całkowity i trwały. Będąc współwłaścicielem gospodarstwa rolnego Strona osiąga nie tylko ryczałtowo określony przez ustawodawcę dochód, czy dopłaty.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu A. S. podkreśliła, że nie zgadza się z decyzją SKO i uważa ją za głęboko krzywdzącą. Zaznaczyła, że od 21 lat opiekuje się chorą córką, wymagającą opieki całą dobę. Przez cały ten czas była współwłaścicielem bardzo niewielkiego gospodarstwa i świadczenie przez 20 lat na córkę otrzymywała. Posiadane gospodarstwo jest tak małe, że nawet gdyby przestała zajmować się chorym dzieckiem, nie jest w stanie zaspokoić swoich najbardziej minimalnych potrzeb życiowych. Mąż ukończył 80 lat, jest po przebytej bardzo ciężkiej operacji na serce, ma poważne problemy z zapamiętywaniem czynności codziennego życia. Nie wolno jemu dźwigać i w związku z tym nie może zajmować się niepełnosprawną córką. Skarżąca ma zatem dwoje niepełnosprawnych ludzi pod opieką, którzy bez tej opieki nie są w stanie funkcjonować. Zabranie wnioskowanego świadczenia, to tak naprawdę zabranie środków do życia.

W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu [..] lipca 2014 r. Skarżąca wyjaśniła, że sąsiad R. M. uprawia 2 ha pola Skarżącej i jej męża w zamian za dwa worki zboża rocznie, zaś pozostały kawałek pola, którym zajmuje się Jej mąż, to tak naprawdę ogródek warzywny.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.; dalej w skrócie: "p.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Kontrola sądu nie obejmuje natomiast zasadniczo oceny wypełniania przez organy administracji tzw. pozasystemowych kryteriów słusznościowych, w szczególności kierowania się zasadami współżycia społecznego, ani kryteriów celowościowych, takich jak realizacja określonej polityki stosowania prawa administracyjnego (por. wyrok NSA z 25.09.2009 r., I OSK 1403/08 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl, w skrócie: "CBOSA").

Dokonując, w tak zakreślonych granicach kognicji, kontroli zaskarżonej decyzji SKO oraz poprzedzającej ja decyzji Burmistrza o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Sąd doszedł do przekonania, że przy ich wydaniu doszło przede wszystkim do naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.), gdyż organy obu instancji uchybiły obowiązkowi dokładnego wyjaśnienia sprawy, w tym wyczerpującego zebrania i wszechstronnego rozpatrzenia całokształtu materiału dowodowego stanowiącego podstawę faktyczną rozstrzygnięcia (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.). Ponadto organy dokonały błędnej wykładni pojęcia "rolnik", co również nie pozostało bez wpływu na wynik sprawy.

Materialnoprawną podstawę decyzji administracyjnych zapadłych w niniejszej sprawie stanowił przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych – w brzmieniu obowiązującym od dnia 01 stycznia 2013 r., ustalonym przepisami ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r. Nr 1548; dalej: "ustawa zmieniająca z 07.12.2013 r.") – zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: (1) matce albo ojcu, (2) opiekunowi faktycznemu dziecka, (3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, (4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Na tle tego przepisu – w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą zmieniającą z 07.12.2013 r. – jeszcze do niedawna istniały wątpliwości i rozbieżności w orzecznictwie sądowoadministracyjnym co do tego, czy posiadanie gospodarstwa rolnego wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W związku z tym w dniu 11 grudnia 2012 r. doszło do podjęcia przez Naczelny Sąd Administracyjny, w składzie siedmiu sędziów, na podstawie art. 15 § 1 pkt 3 p.p.s.a., uchwały NSA o sygn. akt I OPS 5/12 – powoływanej w niniejszej sprawie przez organy obu instancji – w której stwierdzono, że prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 u.ś.r. Mimo że uchwała ta została podjęta w stanie prawnym obowiązującym do dnia 31 grudnia 2012 r., to, w ocenie Sądu, zachowała ona swą aktualność także po tym dniu, a więc po wejściu w życie ustawy zmieniającej z 07.12.2013 r. Dokonana bowiem tą ustawą, od dnia 01 stycznia 2013 r., nowelizacja ustawy o świadczeniach rodzinnych, choć w istotnym zakresie zmodyfikowała przesłanki uzyskiwania świadczenia pielęgnacyjnego, to jednak, po pierwsze, zasadniczo w kierunku ich zaostrzenia (a w efekcie – ograniczenia kręgu osób uprawnionych do takiego świadczenia), a po drugie, w zakresie relewantnym dla oceny uprawnień rolników do tego rodzaju świadczeń, a zwłaszcza co do brzmienia definicji "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" z art. 3 pkt 22 u.ś.r., unormowania ustawy o świadczeniach rodzinnych pozostały niezmienione. Należy podkreślić, że ten sam stan prawny obowiązywał w czasie, gdy zapadały decyzje zarówno organu I instancji (03.10.2013 r.), jak i II instancji (02.01.2014 r.), i uległ zmianie dopiero wraz z wejściem w życie ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2014 r. poz. 567), która m.in. dodała do ustawy o świadczeniach rodzinnych nowy art. 17b (o czym niżej). Tej ostatniej zmiany Sąd jednak nie mógł uwzględnić w niniejszej sprawie, gdyż kontrolując zaskarżoną decyzję był zobowiązany orzekać według stanu prawnego obowiązującego w dniu jej wydania. W konsekwencji był też zobligowany uwzględnić pogląd prawny wyrażony w sentencji przywołanej wyżej uchwały NSA o sygn. akt I OPS 5/12.

W uzasadnieniu tej uchwały Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę na konieczność ścisłego stosowania definicji legalnej pojęcia "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" i niedopuszczalne stosowanie wykładni rozszerzającej. W definicji tej ustawodawca ograniczył objaśniane pojęcie do wykonywania pracy przez pracowników najemnych, którzy są związani z pracodawcą różnego rodzaju umowami oraz w ramach spółdzielni produkcyjnych i usługowych. Definicja ustawowa odnosi się expressis verbis m.in. do działalności gospodarczej o charakterze pozarolniczym, co wskazuje na celowy i świadomy zamiar nieobjęcia tym pojęciem działalności rolniczej. Istota świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1 u.ś.r. polega na tym, że jest ono adresowane wyłącznie do tych osób, których źródłem utrzymania jest wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Nie jest więc osobą uprawnioną osoba, która nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w sytuacji, gdy ma inne źródła utrzymania i to bez względu na wielkość tych dochodów. Przemawia za tym również wyłączenie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego w stosunku do osób, które otrzymują jakiekolwiek świadczenia (dochody) z innych tytułów, wymienionych w art. 17 ust. 5 u.ś.r. Stąd też, aby uzyskać świadczenie pielęgnacyjne, określony podmiot musi, po pierwsze, spełnić warunki, o których mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., a po drugie, nie może być beneficjentem dochodów wymienionych w ust. 5 tegoż artykułu. Treść art. 17 ust. 5 u.ś.r. pozwala skonstruować obowiązującą normę prawną, z której wynika, że rolnik prowadzący gospodarstwo rolne znajduje się w takiej sytuacji socjalno-ekonomicznej, która uniemożliwia mu przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Stanowisko takie było uprawnione na gruncie logicznych i systemowych reguł wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych (tak też wyrok NSA z 14.03.2013 r., I OSK 1702/12, CBOSA) w stanie prawnym, jaki obowiązywał w dacie wydania zaskarżonej decyzji.

Zarazem w cytowanej uchwale NSA o sygn. akt I OPS 5/12 podkreślono, że samo posiadanie lub własność gospodarstwa nie mogą być kwalifikowane jako jego prowadzenie, jeżeli nie wiąże się z nimi wykonywanie bliżej określonej w uzasadnieniu tej uchwały działalności rolniczej (w tym zakresie Naczelny Sąd Administracyjny odniósł się do wyroku Sądu Najwyższego z 29.09.2005 r., I UK 16/05, OSNP 2006/17-18/278).

W świetle powyższego za błędny należy uznać pogląd przyjęty w niniejszej sprawie przez organy obu instancji, a wyrażony expressis verbis w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji SKO, w myśl którego samo posiadanie gospodarstwa rolnego wystarcza do uznania danej osoby za rolnika ("rolnikiem jest osoba będąca posiadaczem gospodarstwa rolnego").

Wskazać w tym miejscu trzeba, że choć zasadniczo uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego jest wiążąca w tej sprawie, w której została podjęta (art. 187 § 2 p.p.s.a.), to ma ona jednak jeszcze tzw. ogólną moc wiążącą, wynikającą z art. 269 § 1 p.p.s.a. Oznacza to, że w istocie uchwała taka dotyczy nie tylko tej jednej, konkretnej sprawy, ale wszystkich spraw o podobnym stanie faktycznym i prawnym. Dopóki nie nastąpi zmiana stanowiska zawartego w uchwale (przy niezmienionym stanie prawnym), dopóty sądy administracyjne – związane nim pośrednio z uwagi na wspomnianą ogólną moc wiążącą uchwał powiększonego składu NSA – stanowisko to powinny respektować. Art. 269 § 1 p.p.s.a. nie pozwala bowiem żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy analogicznej do tej, w której podjęto uchwałę, w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w tej uchwale. Jedyną możliwość odstąpienia od stanowiska zawartego w uchwale stwarza wystąpienie przez skład niepodzielający takiego stanowiska do odpowiedniego składu NSA z zagadnieniem prawnym (por.: J. Drachal, A. Wiktorowska, P. Wajda [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, pod red. R. Hausera i M. Wierzbowskiego, Warszawa 2011, art. 269, nb 7; a także wyroki NSA: z 13.03.2008 r., II FSK 147/07; z 27.11.2007 r., I FSK 1385/07; z 11.12.2007 r., I FSK 231/07; z 28.07.2005 r., II FSK 576/05 – CBOSA).

Skład orzekający w niniejszej sprawie podkreśla, że podzielił wykładnię prawa zawartą w przywołanej uchwale NSA o sygn. akt I OPS 5/12 i nie dopatrzył podstaw do występowania z zagadnieniem prawnym w trybie przywołanego wyżej art. 269 § 1 p.p.s.a.

W kontekście tej uchwały w niniejszej sprawie kluczowym zagadnieniem było ustalenie, czy Skarżąca faktycznie jest "rolnikiem" – tj. podmiotem nie tylko "posiadającym", ale także "prowadzącym" gospodarstwo rolne – który w świetle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych z tej przyczyny nie mógł otrzymać świadczenia pielęgnacyjnego pomimo sprawowania opieki nad bliską jemu osobą niepełnosprawną.

Bezspornie Skarżąca jest współwłaścicielem (wraz z mężem) gospodarstwa rolnego w miejscowości [..], o powierzchni [..] ha fizycznych ([..] ha przeliczeniowych) i podlega z tego tytułu opodatkowaniu podatkiem rolnym – co wynika z wydanej przez Burmistrza decyzji z [..] stycznia 2013 r. w sprawie łącznego zobowiązania pieniężnego (znak: [..]; w aktach adm. I Inst.) Jednakże z oświadczenia złożonego przez Skarżącą przy wniosku z dnia [..] czerwca 2013 r. wynika, że Skarżąca nie pracuje w tym gospodarstwie. Co więcej, 2 ha uprawia sąsiad, R. M., a jedynie pozostałą część (ok. 0,6 ha) uprawia mąż Skarżącej. Twierdzenia te Skarżąca podtrzymała na rozprawie przed tut. Sądem. Dodatkowo wyjaśniła, że sąsiad uprawia ich pole w zamian za dwa worki zboża rocznie, zaś pozostały kawałek pola, którym zajmuje się Jej mąż, to tak naprawdę ogródek warzywny (k. 17 akt sądowych).

Już w tym miejscu godzi się podkreślić, że organy orzekające w sprawie nie przeprowadziły dotychczas żadnych dowodów, które podważałyby taki stan rzeczy, ani wyraźnie nie zaprzeczyły faktom wskazywanym przez Skarżącą. W szczególności nie przeprowadziły dowodu z zeznań sąsiada, R. M., który, według twierdzeń Skarżącej, uprawia 2 ha ich gospodarstwa na podstawie ustnej umowy dzierżawy, i nie ustaliły treści tej umowy.

W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera stwierdzenie, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie definiuje pojęcia "rolnik". Jego definicja zawarta jest natomiast w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników, z której to definicji wynika (art. 6 pkt 1 u.u.s.r.), że rolnikiem jest, co do zasady, osoba prowadząca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym. Natomiast według przepisu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz. U. z 2006 r. Nr 136, poz. 969 z późn. zm.; dalej w skrócie: "u.pod.rol.") za gospodarstwo rolne uważa się obszar gruntów, sklasyfikowanych w ewidencji gruntów i budynków jako użytki rolne lub jako grunty zadrzewione i zakrzewione na użytkach rolnych, z wyjątkiem gruntów zajętych na prowadzenie działalności gospodarczej innej niż rolnicza, o łącznej powierzchni przekraczającej 1 ha lub 1 ha przeliczeniowy i stanowiący własność lub znajdujących się w posiadaniu osoby fizycznej, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej, w tym spółki nieposiadającej osobowości prawnej. Do definicji tej odsyła również ustawa o świadczeniach rodzinnych, która w art. 3 pkt 6 stanowi, że ilekroć jest w niej mowa o gospodarstwie rolnym, oznacza to gospodarstwo rolne w rozumieniu przepisów ustawy o podatku rolnym. Przy tym należy zaakcentować, że ustawa o podatku rolnym wiąże skutki fiskalne nie z posiadaniem statusu rolnika czy prowadzeniem gospodarstwa rolnego, a z samym faktem posiadania gruntów rolnych (art. 3 ust. 1–5 u.pod.rol.), wyjątek wyraźnie zaznaczając w art. 3 ust. 6 u.pod.rol., w którym obowiązek podatkowy co do gruntów objętych współwłasnością (będących we współposiadaniu) dwóch i więcej osób, jeżeli grunty te stanowią gospodarstwo rolne, nakłada na tego współwłaściciela (posiadacza), który to gospodarstwo prowadzi w całości.

Z kolei ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników stanowi, że ubezpieczeniom społecznym z mocy ustawy podlega rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny (art. 7 ust. 1 pkt 1 i art. 16 ust. 1 pkt 1 u.u.s.r.). Natomiast inny rolnik – jeżeli działalność rolnicza stanowi stałe źródło jego utrzymania – podlega ubezpieczeniu na wniosek (art. 7 ust. 2 i art. 16 ust. 2 pkt 1 u.u.s.r.). Należy przy tym podkreślić, że przy ustalaniu podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników obowiązują ustawowe domniemania ustanowione w art. 38 u.u.s.r., w tym m.in. to, że właściciel gruntów zaliczonych do użytków rolnych lub dzierżawca takich gruntów (jeżeli dzierżawa jest zarejestrowana w ewidencji gruntów i budynków) prowadzi działalność rolniczą na tych gruntach (pkt 1), oraz że podatnik podatku rolnego prowadzi działalność rolniczą w rozmiarze wynikającym z zakresu opodatkowania (pkt 2). Nie ulega przy tym wątpliwości, że domniemania wskazane w art. 38 pkt 1 i 2 u.u.s.r. – ze swej istoty, jako "domniemania" właśnie – mogą być obalone odpowiednimi przeciwdowodami (por. stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyrokach: z 30.11.2005 r., I UK 59/05, OSNP 2006/19-20/310 i z 22.03.2001 r., II UKN 276/00, PPiPS 2002/10/42). Jest to konsekwencją podstawowej zasady podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, która wiąże podleganie temu ubezpieczeniu z faktem prowadzenia działalności rolniczej, a nie z samym faktem posiadania czy dysponowania własnością gospodarstwa rolnego (por. wyrok SA w Katowicach z 14.09.2005 r., III AUa 504/04, LEX nr 164651). Z drugiej strony, fakt niezarejestrowania umowy dzierżawy gruntów w ewidencji gruntów i budynków powoduje, iż wprawdzie nie działa domniemanie prowadzenia działalności rolniczej na tych gruntach określone w art. 38 pkt 1 u.u.s.r., co jednak nie oznacza, że dzierżawca "niezarejestrowany" nie może za pomocą wszelkich dostępnych środków dowodowych wykazywać faktu prowadzenia takiej działalności na dzierżawionych gruntach (por. wyrok SA w Katowicach z 10.04.2008 r., III AUa 1432/07, "Biuletyn Sądu Apelacyjnego w Katowicach" 2009/1/44-45).

Odniesienie wyżej przywołanych przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i ustawy o podatku rolnym do sytuacji Skarżącej, jaka wyłania się z dotychczas zebranych w sprawie materiałów, pozwala na stwierdzenie, że wprawdzie jest ona współwłaścicielem użytków rolnych (współposiadaczem gospodarstwa rolnego w rozumieniu u.u.s.r. i u.pod.rol.), jednak nie jest osobą prowadzącą działalność rolniczą na posiadanych gruntach, która podlegałaby z mocy ustawy ubezpieczeniu społecznemu rolników. Co więcej, w świetle twierdzeń Skarżącej o wydzierżawieniu znacznej części gruntów rolnych sąsiadowi wątpliwe staje się, czy Skarżąca swe gospodarstwo rolne w ogóle "prowadzi" w technicznoprawnym znaczeniu. Innymi słowy, jakkolwiek Skarżąca jest płatnikiem podatku rolnego, to organy nie wyjaśniły czy faktycznie jest rolnikiem prowadzącym gospodarstwo rolne, który w świetle uchwały NSA o sygn. I OPS 5/12 byłby wyłączony spod działania art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 u.ś.r. Jak to już bowiem zostało wskazane, samo posiadanie lub własność gospodarstwa rolnego nie mogą być kwalifikowane jako jego prowadzenie, jeżeli nie wiąże się z nimi wykonywanie działalności rolniczej. Rozmiar użytków rolnych, których Skarżąca jest właścicielem (poniżej 1 ha przeliczeniowego), nie kwalifikuje jej zaś do objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników z mocy ustawy. Dotychczas zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje dostatecznych podstaw do stwierdzenia, że Skarżąca w ogóle prowadzi działalność rolniczą (w szczególności niewykluczone, że taką działalność na jej gruntach prowadzi dzierżawca).

W świetle dotychczas zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego bardziej uzasadnione jest twierdzenie, że Skarżąca, będąc współposiadaczem niewielkiego gospodarstwa rolnego (o powierzchni poniżej 1 ha przeliczeniowego) nie prowadzi go (nie znajduje się w sytuacji socjalno-ekonomicznej rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne). Oznaczałoby to, że może zrezygnować z zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej, czy, odpowiednio, powstrzymać się od podjęcia pracy, jak inne osoby wykonujące lub mogące podjąć formy aktywności zawodowej, określone w art. 3 pkt 22 u.ś.r.

Reasumując, Sąd stwierdza, że organy administracji nie dokonały wszystkich ustaleń faktycznych niezbędnych dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy i nie rozważyły dogłębnie wszystkich jej aspektów. W konsekwencji błędnie, a co najmniej przedwcześnie, przyjęły, że Skarżąca prowadzi gospodarstwo rolne (obiektywnie nie utraciła możliwości jego prowadzenia) – co stanowiło wyłączną przesłankę odmowy przyznania Jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad córką. Organy pominęły wnioski wynikające z już zgromadzonych dokumentów, jak i twierdzeń samej Skarżącej, co do których nie został przeprowadzony żaden przeciwdowód w postępowaniu administracyjnym. Ustalenie, że Skarżąca prowadzi gospodarstwo rolne, nie znalazło dotychczas potwierdzenia w materiale procesowym. Wobec sygnalizowanego przez Skarżąca wydzierżawienia tych gruntów, było, jeśli nie całkowicie bezpodstawne, to co najmniej przedwczesne. W tym zakresie doszło więc w sprawie do naruszenia przepisów postępowania – art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. – a w konsekwencji organy do błędnego "podciągnięcia" (subsumpcji) sytuacji Skarżącej pod przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych. Naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, determinując kierunek jej rozstrzygnięcia. Z kolei wynikająca stąd odmowa zastosowania w sprawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. mogła mieć wpływ na wynik sprawy, przy założeniu, że pozostałe przesłanki przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego zostały spełnione.

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c, orzekł jak sentencji, tj. uchylił decyzje organów obu instancji.

Ponownie rozpatrując sprawę organ administracji uwzględni powyższe wskazania i oceny prawne. Przede wszystkim w niezbędnym zakresie uzupełni i jeszcze raz przeanalizuje cały zgromadzony w sprawie materiał procesowy, pod kątem tego, czy Skarżącej rzeczywiście można przypisać status rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne, czy też nie. Uwzględni przy tym zmiany w ustawie o świadczeniach rodzinnych wprowadzone z dniem 05 maja 2014 r. przez ustawę o ustalaniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, a w szczególności fakt dodania art. 17b u.ś.r. W myśl ust. 1 tego przepisu w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 u.ś.r., ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: (1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; (2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Zgodnie z art. 17b ust. 2 u.ś.r. zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.