I OSK 232/13

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 24 października 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 760/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę J.B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2012 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oraz przyznał ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adw. M.P. kwotę 240 zł oraz kwotę 55,20 zł stanowiącą 23% podatku VAT tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Decyzją z dnia [...] lutego 2012 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] stycznia 2012 r. o odmowie przyznania J.B. świadczenia w drodze wyjątku.

Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wnioskiem z dnia 10 sierpnia 2011 r. J.B. wystąpił do Prezesa ZUS o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku podniósł, że sąd powszechny prawomocnym już wyrokiem odmówił mu przyznania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym z uwagi na niespełnienie wymagań określonych w art. 57 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Jednakże, w jego ocenie, spełnia on wszelkie przesłanki z art. 83 powyższej ustawy niezbędne do otrzymania renty w trybie szczególnym będącej świadczeniem przyznawanym w drodze wyjątku z uwagi na stale pogarszający się stan jego zdrowia, a także warunki życia, poprzez brak niezbędnych środków na sfinansowanie kosztownego leczenia, rehabilitacji, a przy tym na zapewnienie minimalnych warunków egzystencji.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), Prezes ZUS odmówił J.B. przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wskazał, iż z dokumentacji rentowej wynika, że orzeczeniem z dnia 3 lipca 2008 r. lekarz orzecznik ZUS ustalił, że J.B. jest trwale częściowo niezdolny do pracy od dnia 18 lipca 2001 r., trwale całkowicie niezdolny do pracy od dnia 15 października 2003 r. oraz trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji od dnia 16 listopada 2005 r. Wnioskodawca udokumentował łącznie 13 lat i 2 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy (od 18 lipca 1991 r. do 17 lipca 2001 r.), zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentował tylko 11 miesięcy tych okresów. Ponadto w okresach: od 15.11.1979 r. do 31.10.1980 r.; od 01.08.1990 r. do 31.07.1991 r.; od 01.11.1991 r. do 22.08.1996 r.; od 18.07.2000 r. do 14.10.2003 r. wnioskodawca nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

W ocenie organu w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych, ponieważ w wykazanych przerwach w ubezpieczeniu nie została wobec wnioskodawcy orzeczona całkowita niezdolność do pracy i nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. W związku z powyższym brak jest podstaw do przyznania wnioskodawcy renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Jednocześnie organ zaznaczył, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

Na skutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J.B. decyzją z dnia [...] lutego 2012 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., Prezes ZUS utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] stycznia 2012 r. o odmowie przyznania J.B. świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu decyzji organ podtrzymał wcześniejszą argumentację. Nadto wskazał, iż po ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Analiza przebiegu ubezpieczenia J.B. prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem w okresach przerw w ubezpieczeniu nie była ustalona wobec niego przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Organ zaznaczył, że wprawdzie przedstawiona sytuacja materialna jest niewątpliwie bardzo trudna, jednakże nie stanowi ona wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

W skardze na powyższą decyzję, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, J.B. oświadczył, iż domaga się ponownego przeliczenia jego lat pracy oraz wliczenia okresu prowadzenia działalności gospodarczej od 1 sierpnia 1991 r. do 31 grudnia 1996 r. Skarżący stwierdził, iż za ten okres odprowadzał składki na ubezpieczenie społeczne, nikt go nie informował o jakichkolwiek zaległościach z tego tytułu, nie może natomiast ponosić odpowiedzialności za to, że ZUS mu "coś" bez jego zgody umorzył. Podkreślił ponadto, że mimo złego stanu zdrowia zakupił zakład mięsny, gdyż chciał dalej pracować i opłacać składki, jednak zdrowie mu na to nie pozwoliło. Nie był zatem w stanie odprowadzać składek od działalności gospodarczej, która nie była prowadzona i nie przynosiła żadnych dochodów.

Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniesiona skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

W uzasadnieniu Sąd przytoczył przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i wskazał, że ubezpieczony, bądź pozostali po nim członkowie rodziny aby uzyskać świadczenie w drodze wyjątku muszą spełnić łącznie trzy przesłanki: 1/ niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2/ ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3/ po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Nadto Sąd wskazał, że przesłanką do uzyskania tego typu świadczenia nie może być sama trudna sytuacja materialna wnioskodawcy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w tym trybie jest zasadne.

W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w przypadku skarżącego nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym.

Skarżący orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 3 lipca 2008 r. został uznany za trwale częściowo niezdolnego do pracy od 18 lipca 2001 r., za trwale całkowicie niezdolnego do pracy od 15 października 2003 r. oraz za trwale niezdolnego do samodzielnej egzystencji od 16 listopada 2005 r. Przerwy w podleganiu przez skarżącego ubezpieczeniu społecznemu oraz ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym wystąpiły natomiast w okresach: od 15.11.1979 r. do 31.10.1980 r.; od 1.08.1990 r. do 31.07.1991 r.; od 1.11.1991 r. do 22.08.1996 r.; od 18.07.2000 r. do 14.10.2003 r. Z akt sprawy nie wynika, aby w powyższych okresach skarżący nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia lub na skutek innych przeszkód, które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Sąd podkreślił także, że same zapewnienia skarżącego, że stan zdrowia nie pozwalał mu na wykonywanie zatrudnienia jeszcze przed datą stwierdzonej przez lekarza orzecznika ZUS częściowej niezdolności do pracy są dla organu rentowego niewystarczające, albowiem oceny w tym zakresie dokonuje lekarz orzecznik.

W ocenie Sądu organ nie miał też podstaw do tego, by zaliczyć do stażu ubezpieczeniowego okresy, w których skarżący prowadził wprawdzie działalność gospodarczą podlegającą ubezpieczeniu społecznemu, ale nie opłacał składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Dalej Sąd wyjaśnił, że z akt sprawy wynika, że okresy prowadzenia działalności gospodarczej od 1 sierpnia 1991 r. do 31 października 1991 r. oraz od 23 sierpnia 1996 r. do 28 lutego 1997 r. zostały zaliczone skarżącemu do stażu ubezpieczeniowego, natomiast okresu prowadzenia działalności gospodarczej od 1 listopada 1991 r. do 31 grudnia 1994 r. nie uwzględniono do okresu ubezpieczeniowego, gdyż za ten okres składki nie zostały opłacone, a należność z tego tytułu została umorzona. Jak wynika natomiast z zestawienia sporządzonego przez samego skarżącego w piśmie z dnia 13 września 2006 r. odnośnie lat jego pracy oraz przerw w zatrudnieniu, w okresie od 1 stycznia 1995 r. do 22 sierpnia 1996 r. nie prowadził on działalności gospodarczej, lecz pracował w tym czasie w gospodarstwie swojego ojca położonym w U. Ten okres nie został zatem uwzględniony do okresu ubezpieczeniowego.

Wskazano także, że na dzień ustalenia całkowitej niezdolności do pracy skarżący, mając 49 lat, miał udokumentowane okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 13 lat i 2 dni. W 10-leciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – skarżący udowodnił jedynie 8 miesięcy okresów składkowych, a w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy (od 18 lipca 1991 r. do 17 lipca 2001 r.), udowodnił 11 miesięcy okresów składkowych. Skarżący na przestrzeni dziesięciu lat poprzedzających powstanie u niego zarówno częściowej, jak i całkowitej niezdolności do pracy nie ma zatem udowodnionego nawet jednego pełnego roku ubezpieczeniowego.

Zdaniem Sądu jest okolicznością niesporną, że stan zdrowia nie pozwala obecnie skarżącemu na podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Skarżący znajduje się też niewątpliwie w trudnej sytuacji materialnej. Skarżący nie wykazał jednak, aby niespełnienie przez niego wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym nastąpiło wskutek szczególnych okoliczności. Nie zostały tym samym spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych do przyznania świadczenia z ubezpieczenia społecznego w trybie tego przepisu.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2012 r. odpowiadają prawu.

Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.", oddalił wniesioną skargę.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wywiódł J.B. zaskarżając go w całości. Zakwestionowanemu orzeczeniu zarzucono:

naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w konsekwencji nieprawidłowego przyjęcia, iż trudności ekonomiczne związane z prowadzeniem działalności gospodarczej uniemożliwiające odprowadzenie składek na ubezpieczenie społeczne nie stanowią szczególnych okoliczności od zaistnienia których uzależnione jest uzyskanie emerytury lub renty w drodze wyjątku;

naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 K.p.a. poprzez brak uchylenia zaskarżonej decyzji pomimo istnienia ku temu podstaw, w konsekwencji naruszenia prawa materialnego i procesowego przez orzekający w sprawie organ administracji publicznej, w szczególności poprzez brak należytego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy oraz wadliwe uzasadnienie decyzji odmawiającej skarżącemu przyznania świadczenia w drodze wyjątku,

* art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia wyroku nie odpowiadającego wymogom ustawowym, w konsekwencji, w szczególności, zaaprobowania wadliwie ustalonego stanu faktycznego przez orzekający w sprawie organ administracji publicznej

* art. 151 P.p.s.a. poprzez jego zastosowanie i niezasadne oddalenie skargi.

Mając na uwadze powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi poprzez jej uwzględnienie. Ponadto wniesiono o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania wg norm przepisanych oraz o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, albowiem koszty te nie zostały uiszczone w całości jak i w części.

W ocenie skarżącego, ze stanowiskiem Sądu wyrażonym w zaskarżonym wyroku nie sposób się zgodzić, gdyż w postępowaniu prowadzonym przez Prezesa ZUS doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego oraz istotnego uchybienia normom prawa procesowego. Zatem decyzje wydane przez ten organ winny ulec uchyleniu. Zdaniem skarżącego uwadze Sądu umknął fakt, że okoliczności, które uniemożliwiły mu odprowadzenie w terminie składek na ubezpieczenie społeczne, miały właśnie charakter nadzwyczajny i niemożliwy do odwrócenia nawet przy podjęciu najsilniejszych z możliwych starań. Jak wyjaśnił skarżący w skardze, powodem nie odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne były trudności na rynku i brak koniunktury gospodarczej na produkowane przez niego usługi. Na potwierdzenie powyższego załączono oświadczenie skarżącego.

Uzasadniając zarzut naruszenia przepisów postępowania wskazano na nieodniesienie się zarówno przez Sąd jak i przez organ do okresów zatrudnienia lub wykonywania działalności gospodarczej za które były opłacane składki na ubezpieczenie społeczne, a które to okresy zostały szczegółowo wymienione w załączniku nr 1 pisma procesowego z dnia 26 września 2012 r. złożone w sprawie II SA/Wa 1541/06. Wskazano także, że skarżący od października 1974 r. do listopada 1999 r. niemal nieprzerwanie świadczył pracę lub prowadził działalność gospodarczą z tytułu których odprowadzane były składki na ubezpieczenie społeczne. Prezes ZUS chcąc odmówić skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku winien był szczegółowo i precyzyjnie, a więc punkt po punkcie, odnieść się do kolejnych okresów podlegania ubezpieczeniu przez skarżącego i wyjaśnić czy i dlaczego dany okres nie może zostać uwzględniony przy ustalaniu stażu emerytalnego. Zaniechanie takiego dokładnego i ścisłego odniesienia się przez Prezesa ZUS do oświadczenia skarżącego świadczy o naruszeniu przez ten organ art. 7, 77 § 1, 80 oraz 107 § 3 K.p.a.

W ocenie skarżącego orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wydane w niniejszej sprawie zawiera istotne wady i uchybienia także w warstwie motywacyjnej. W uzasadnieniu wyroku Sąd zaaprobował wadliwie i wybiórczo ustalony stan faktyczny przez Prezesa ZUS, pominął natomiast analizę szczególnych trudności ekonomicznych jakie zaistniały w okresie działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącego oraz podniesionych w załączniku nr 1 pisma procesowego z dnia 26 września 2012 r. okresów opłacania przez niego składek na ubezpieczenie społeczne.

Przy piśmie procesowym z dnia 6 czerwca 2013 r. pełnomocnik skarżącego przedstawił plik dokumentów, w tym oświadczenie skarżącego, informacje o leczeniu – (karty leczenia szpitalnego) i niezbędnych kosztach wynikających z potrzeby wykupienia leków ratujących życie, jak też dane obrazujące aktualną sytuację materialną skarżącego w tym rozstrzygnięcia organów pomocy społecznej, które nie spełniają oczekiwań strony.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie Sąd nie dopatrzył się zaistnienia przesłanek nieważności postępowania, enumeratywnie wymienionych w § 2 tego artykułu, zatem wniesioną skargę kasacyjną należało rozpoznać w granicach zakreślonych podniesionymi w jej treści zarzutami. Zaś tak rozpoznawana skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

W niniejszej sprawie wniesiony środek odwoławczy został oparty na obydwu podstawach kasacyjnych. Zatem w pierwszej kolejności należało się odnieść do zarzutów naruszenia przepisów postępowania.

Naruszenia przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 K.p.a. skarżący upatruje w nieuchyleniu kontrolowanej decyzji, mimo braku należytego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy oraz wadliwego uzasadnienia decyzji, co doprowadziło – jego zdaniem – do naruszenia prawa materialnego i procesowego. Nieprawidłowości te, co wynika z uzasadnienia skargi kasacyjnej, zdaniem skarżącego przejawiają się w braku szczegółowego i precyzyjnego odniesienia się przez Prezesa ZUS do kolejnych okresów podlegania przez niego ubezpieczeniu i niewyjaśnieniu czy i dlaczego dany okres nie może zostać uwzględniony przy ustalaniu stażu rentowo-emerytalnego.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego powyższy zarzut nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał, że kontrolowana decyzja odpowiada prawu, a organy prawidłowo ustaliły, że w sprawie nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, niezbędne do przyznania tego wyjątkowego świadczenia.

W pierwszej kolejności wskazać należy, iż świadczenia z powołanego wyżej przepisu mają charakter wyjątkowy także dlatego, że są finansowane bezpośrednio z budżetu państwa, a nie Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ustawa ta nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając ich przyznanie decyzji Prezesa ZUS. Natomiast Prezes ZUS rozstrzyga o przyznaniu bądź nie takiego świadczenia w ramach uznania administracyjnego. Dlatego też decyzja taka ma charakter uznaniowy co nie oznacza jednak, że jest dowolna. Organ w sprawie z zakresu przyznania świadczenia w drodze wyjątku zobowiązany jest bowiem do przestrzegania reguł postępowania określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego. Zatem wydanie decyzji poprzedzone być musi wyczerpującym zebraniem i rozważeniem wszystkich okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Obowiązki organu wyprowadzone z zasady zawartej w art. 7 K.p.a. rozwinięte zostały w przepisach szczegółowych dotyczących postępowania dowodowego, m.in. w art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego kontrolowana decyzja została wydana przez Prezesa ZUS po wyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego. W aktach sprawy zgromadzono bowiem dokumenty mające istotne znaczenie dla jej rozstrzygnięcia. Organ szczegółowo wskazał okresy podlegania ubezpieczeniu oraz okresy, w których skarżący nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem, bądź okresy, które do stażu ubezpieczeniowego nie zostały zaliczone. Do okoliczności tej odniósł się także w sposób wyczerpujący Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia.

Na aprobatę nie zasługuje także zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia wyroku w sposób nieodpowiadający wymogom ustawowym. Zdaniem skarżącego Sąd zaaprobował wadliwie i wybiórczo ustalony przez Prezesa ZUS stan faktyczny sprawy, pomijając analizę szczególnych trudności ekonomicznych jakie zaistniały w okresie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej oraz podniesionych w załączniku nr 1 do pisma procesowego z dnia 26 września 2012 r. okresów opłacania przez niego składek na ubezpieczenie społeczne.

Uwzględniając normatywną treść przepisu art. 141 § 4 P.p.s.a., prawidłowo sporządzone uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 P.p.s.a. w sytuacji, gdy sporządzone jest ono w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku. Funkcja uzasadnienia wyroku wyraża się bowiem i w tym, że jego adresatem, oprócz stron, jest także Naczelny Sąd Administracyjny. Tworzy to więc po stronie wojewódzkiego sądu administracyjnego obowiązek wyjaśnienia motywów podjętego rozstrzygnięcia w sposób, który umożliwi przeprowadzenie kontroli instancyjnej zaskarżonego orzeczenia w sytuacji gdy zażąda tego strona postępowania poprzez wniesienie skargi kasacyjnej.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego analiza pisemnych motywów zaskarżonego wyroku prowadzi do wniosku, że uzasadnienie to spełnia wymogi wynikające z dyspozycji art. 141 § 4 P.p.s.a. Lektura uzasadnienia wydanego wyroku prowadzi do wniosku, że jest ono logiczne i spójne. W sposób wyczerpujący odnosi się do wszystkich okoliczności niezbędnych do oceny, czy skarżący spełnia przesłanki do otrzymania świadczenia w drodze wyjątku w trybie przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej Sąd pierwszej instancji odniósł się do tej kwestii uznając, że organ nie miał podstaw do tego by zaliczyć do stażu ubezpieczeniowego okresy, w których skarżący prowadził wprawdzie działalność gospodarczą podlegającą ubezpieczeniu, ale nie opłacał składek na to ubezpieczenie, a należność ta została umorzona. Sąd ten wskazał także, jakie okresy zostały zaliczone do stażu ubezpieczeniowego, a jakie nie. Powyższe należy uznać za wystarczające, w szczególności, że skarżący nie przedstawił żadnego dokumentu który pozwalałby stwierdzić, że organ, czego nie dostrzegł Sąd pierwszej instancji, bezpodstawnie nie zaliczył konkretnego okresu do stażu ubezpieczeniowego skarżącego. Takim dokumentem nie jest na pewno pismo J.B. z dnia 13 września 2006 r. kierowane do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w jednej z poprzednich spraw (sygn. akt II SA/Wa 1541/06) o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Poza tym to nie sąd administracyjny uprawniony jest do oceny dlaczego dany okres wskazywany przez stronę nie został zaliczony przy ustaleniu stażu ubezpieczeniowego na co wskazuje skarga kasacyjna. Decyzje ustalające w tym zakresie podejmowane są poza zakresem niniejszego postępowania administracyjnego i w konsekwencji rozstrzygnięcia takie można zaskarżyć do sądu powszechnego. Tym samym takie pismo jak skarżącego z dnia 13 września 2006 r. stanowiące załącznik do akt sprawy II SA/Wa 1541/06 nie jest środkiem dowodowym w rozpoznawanej sprawie dot. przecież świadczenia w drodze wyjątku.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego także zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie zasługuje na uwzględnienie. Zdaniem skarżącego przepis ten został naruszony, albowiem nieprawidłowo przyjęto, że trudności ekonomiczne związane z prowadzeniem działalności gospodarczej uniemożliwiające odprowadzanie składek na ubezpieczenie społeczne nie stanowią szczególnych okoliczności od zaistnienia których uzależnione jest uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku.

Zgodnie z treścią art. 83 ust. 1 powyższej ustawy ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Zatem z powyższego przepisu wynika, że ubezpieczony może otrzymać świadczenie w drodze wyjątku po spełnieniu następujących przesłanek: 1/ nie spełnia wymagań dających prawo do emerytury lub renty 2/ powyższe nastąpiło na skutek szczególnych okoliczności, 3/ ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 4/ i nie ma niezbędnych środków utrzymania. Termin "szczególne okoliczności" użyty w powyższym przepisie należy rozumieć jako okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku (zobacz: wyrok NSA z dn. 13.11.2012 r., sygn. akt I OSK 2078/12).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego za takie szczególne okoliczności w rozumieniu powyższego przepisu nie można uznać, jak chciałby tego skarżący, "trudności ekonomicznych związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej uniemożliwiające odprowadzanie składek na ubezpieczenie społeczne". Zauważyć bowiem należy, że prowadzenie działalności gospodarczej co do zasady związane jest z ryzykiem. Zatem ewentualny brak środków na pokrycie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne związany z niewypracowywaniem przez przedsiębiorcę dochodu, który pozwoliłby mu na pokrycie tego typu należności nie może stanowić szczególnych okoliczności. Na marginesie zauważyć należy, że w treści skargi kasacyjnej jej autor nie wskazał konkretnie w którym okresie prowadząc działalność gospodarczą skarżący napotkał "trudności ekonomiczne", które uniemożliwiły mu odprowadzanie składek na ubezpieczenie społeczne. Zatem utrudnione jest precyzyjne odniesienie się do tak sformułowanego zarzutu. Jak bowiem wynika z pisma skarżącego załączonego do skargi kasacyjnej, na które to pismo powołuje się skarga kasacyjna, w okresie gdy skarżący prowadził działalność gospodarczą pod nazwą Zakład [...], nie miał on problemów natury ekonomicznej, niemniej jednak brak jest dokumentów świadczących o płaceniu przez niego składek na ubezpieczenie społeczne. Zaś odnośnie działalności gospodarczej związanej z jego "Zakładem [...]" skarżący sam wyjaśnia, że nie płacił składek, gdyż nie rozpoczął produkcji (pismo z dnia 3 grudnia 2012 r., skarga z dnia 25 marca 2012 r.).

Jak wynika z akt sprawy skarżący urodził się [...] sierpnia 1954 r. Do dnia powstania trwałej częściowej niezdolności do pracy, tj. do dnia 18 lipca 2001 r. udokumentował staż ubezpieczeniowy obejmujący 13 lat i 2 dni. Trwała całkowita niezdolność do pracy powstała w dniu 15 października 2003 r. W aktach sprawy brak jest okoliczności które świadczyłyby o tym, że liczne i długotrwałe przerwy w zatrudnieniu spowodowane były nadzwyczajnymi okolicznościami. Także brak działania skarżącego do wypracowania warunków do przyznania świadczeń na zasadach ogólnych, przez nieopłacanie składek na ubezpieczenie społeczne, pomimo prowadzenia działalności gospodarczej wyklucza wyprowadzenie szczególnych okoliczności, które uzasadniałyby przyznanie świadczeń w drodze wyjątku.

Jak wynika z utrwalonych podglądów w orzecznictwie NSA – porównaj wyrok z dnia 15 stycznia 2002 r. sygn. akt II SA 2571/01, LEX nr 82809 - przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie uzależnia wprost świadczenia w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego. Tak samo, nie ma co do zasady wpływu na jego przyznanie długość przerw w zatrudnieniu. Trzeba podkreślić jednak, że z przepisu tego wynika przede wszystkim konieczność wykazania, iż ubezpieczony nie wypracował prawa do świadczenia na ogólnych zasadach ustawy w następstwie zaistnienia jakiś szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. Świadomych życiowych wyborów co do miejsca zamieszkania, sposobu i warunków pracy, nie można ujmować w kategoriach przeszkody uniemożliwiającej wypracowanie odpowiednio długiego stażu ubezpieczeniowego skutkującego nabyciem świadczenia na ogólnych zasadach ustawy.

Nadto dodatkowo wskazać należy, że Naczelny Sąd Administracyjny nie neguje faktu, że od momentu powstania całkowitej niezdolności do pracy skarżący nie jest w stanie podjąć żadnego zatrudnienia, a jego sytuacja zdrowotna i materialna jest trudna. Jednakże oceniając, czy danej osobie należne jest świadczenie w drodze wyjątku, bierze się pod uwagę nie tylko jej aktualną sytuację, ale także i przyczyny dla których wnioskodawca nie nabył emerytury lub renty. W przedmiotowej sprawie skarżący nie wykazał, by liczne i długotrwałe przerwy w podleganiu zatrudnieniu czy opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne w okresie prowadzenia działalności gospodarczej miały charakter szczególnych okoliczności. Również subiektywne powoływanie się na kłopoty zdrowotne sprzed daty powstania niezdolności do pracy za takie okoliczności nie mogą być uznane.

W rozpoznawanej sprawie zatem przede wszystkim skarżący nie spełnił wymagań dających prawo do emerytury lub renty na skutek szczególnych okoliczności, a więc takich okoliczności które są obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie. Tym samym nie spełnił kumulatywnie wszystkich niezbędnych przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. do tego by uzyskać świadczenie w drodze wyjątku. W tej sytuacji podnoszone w piśmie procesowym argumenty dotyczące aktualnej sytuacji zdrowotnej i majątkowej skarżącego nie mają wpływu na rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie, gdyż brak spełnienia przez wnioskodawcę którejkolwiek z przesłanek określonych w ww. przepisie wyklucza przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które nie może zastępować świadczenia przyznawanego z zakresu pomocy społecznej.

Mając na uwadze powyższe także i zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie może zostać uznany za zasadny.

Jednocześnie zwrócić należy uwagę, że w zasadzie w tych samych okolicznościach faktycznych Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 13 listopada 2009 r., sygn. akt I OSK 678/08, oddalił skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 marca 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 1582/08, którym oddalono skargę skarżącego na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] września 2008 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Mając na uwadze powyższe rozważania, na podstawie art. 184 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209-210 P.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.) przyznawane jest przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 P.p.s.a. Zatem w tym zakresie winien orzec Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.