II SA/Po 267/12

Uzasadnienie

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] 2012 r. Nr [...], po rozpoznaniu odwołania E. K. od decyzji wydanej przez Kierownika Biura Świadczeń Rodzinnych z upoważnienia Prezydenta Miasta K. z dnia [...] 2012 r. Nr [...] w przedmiocie zwrotu pobranych świadczeń rodzinnych uchyliło w całości zaskarżoną decyzje i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Decyzję tę wydano w następującym stanowi faktycznym i prawnym.

Decyzją z dnia [...] 2012 r. organ I instancji orzekł o zwrocie zasiłku rodzinnego i jednorazowego dodatku za okres od 1 stycznia do 31 października 2011 r. przyznanych E. K. wcześniejszą decyzją z dnia [...] 2011 r. Nr [...] na córkę P. na okres od 1 listopada 2010 r. do 31 października 2011 r. Ustalono, że do zwrotu jest kwota o łącznej wysokości 1010 zł wraz z ustawowymi odsetkami.

Od decyzji tej E. K. wniosła odwołanie, w którym wywiodła, że od 4 lat nie mieszka z mężem, który prowadzi odrębne gospodarstwo domowe i z którym ma sądownie orzeczoną rozdzielność majątkową. Jej zdaniem ten fakt powinien być uwzględniony przy ustalaniu dochodu rodziny.

Kolegium wskazało, że organ I instancji w oparciu o przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] 2011 r. Nr [...] przyznał E. K. prawo do zasiłku rodzinnego na córkę P. na okres od 1 listopada 2010 r. do 31 października 2011 r. i prawo do jednorazowego dodatku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego. Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasiłek rodzinny przysługuje osobom, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 504 zł miesięcznie. Na podstawie przedłożonych dokumentów organ I instancji uznał, że strona spełnia warunki do przyznania prawa do świadczenia i w/w decyzją z [...] 2011 r. przyznał świadczenie rodzinne z dodatkiem. W decyzji tej prawidłowo pouczono stronę, w jakich sytuacjach następuje brak prawa do pobierania przyznanych świadczeń i że organ może żądać ich zwrotu. Kolegium podało, że przy składaniu wniosku o przyznanie prawa do świadczenia na nowy okres zasiłkowy 2011/2012 dokonano ponownego przeliczenia dochodu i ustalono, że na członka rodziny przypadała kwota 2128,25 zł. Kwota ta jest wyższa od ustawowego kryterium dochodowego ten fakt był podstawą do wydania decyzji z [...] 2011 r., którą uchylono wcześniejszą decyzje przyznającą prawo do zasiłku rodzinnego i do dodatku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego i odmówiono tych świadczeń za okres od 1 stycznia do 31 października 2011 r. Od decyzji uchylającej prawo do świadczeń rodzinnych E. K. nie wniosła odwołania.

Kolegium zaznaczyło, że w aktach sprawy jest postanowienie z dnia [...] 2012 r. organu I instancji, którym zawieszono postępowanie w sprawie uchylenia decyzji z dnia [...] 2011 r., która to decyzja została już wcześniej uchylona, tj. [...] 2011 r. Brak jest natomiast zawiadomienia o podjęciu postępowania w sprawie uchylenia tej decyzji. Kolejną decyzją z [...] 2012 r. organ I instancji orzekł o zwrocie wypłaconych świadczeń za okres od 1 stycznia do 31 października 2011 r. w łącznej wysokości 1010 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Decyzję tę organ podjął na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który to przepis stanowi, ze osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest zobowiązana do ich zwrotu, a w ust. 2 ustawodawca wyszczególnił okoliczności, wystąpienie których powoduje, że wypłacone świadczenia rodzinne uważa się za nienależnie pobrane. Kolegium stwierdziło, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ I instancji ograniczył się do zacytowania art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (dalej: uśr) i nie rozwinął tematu, dlaczego uznał wypłacone świadczenie rodzinne za nienależnie pobrane i powtórzył przeprowadzone w decyzji z 28 grudnia 2011 r. obliczenia odnośnie ustalenia dochodu.

Kolegium wskazało, że w uzasadnieniu decyzji organu I instancji brak jest wyliczeń ustalania należnych odsetek. Ta okoliczność jest podnoszona w wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu uzasadniających uchylenie decyzji Kolegium oraz organów I instancji. W świetle powyższych uchybień Kolegium uznało, że sprawa powinna być ponownie rozpatrzona przez organ I instancji.

Odnośnie podniesionej podniesionych w odwołaniu kwestii, iż dochody męża odwołującej J. K. nie powinny być uwzględniane w dochodach rodziny Kolegium stwierdziło, że takie stanowisko jest bezzasadne. Samo oświadczenie stron, że małżonkowie pozostają w separacji nie jest dowodem w niniejszej sprawie, gdyż zgodnie z art. 3 pkt 17 uśr separacja musi być orzeczona prawomocnym wyrokiem sądu. Przedłożona do akt sprawy umowa o rozdzielności majątkowej małżonków nie jest tożsama z aktem separacji.

E. K. wniosła skargę na powyższą decyzję SKO w K. z dnia [...] 2012 r. Podniosła, iż niezrozumiała jest dla niej decyzja o zwrocie zasiłku rodzinnego za 2011 r. w sytuacji, gdy przyznano jej kolejny zasiłek rodzinny na 2012 r. Skarżąca podała, że od 4 lat, j. od lutego 2008 r. do dnia wniesienia skargi nie mieszka z mężem, który mieszka pod innym adresem wraz z matką. Wskazała, że jest z mężem w separacji. Co miesiąc otrzymuje od niego alimenty w kwocie obecnie 500 zł na córkę P.. Podała też, że od 2009 r. posiada z mężem rozdzielność majątkową. Mąż zarządza swoimi dochodami z firmy A., w której pracuje, zaś jego dochody nie są dochodami skarżącej. W związku z tym zdaniem skarżącej należał jej się w 2011 r. zasiłek rodzinny na córkę P.. Skarżąca nadmieniła, że jest osobą bezrobotną. Uzyskuje dochody z dzierżawy lokalu w kwocie 1150 zł z czego 700 zł wynosi koszt mieszkania 700 zł.

W odpowiedzi SKO w K. wniosło o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Ponadto wskazało, że nie ustosunkowuje się do decyzji przyznającej skarżącej prawo do świadczeń rodzinnych na nowy okres zasiłkowy 2011/2012 przyznanych decyzją z [...] 2011 r., gdyż jest to odrębna sprawa.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga okazała się zasadna, choć z innych przyczyn niż w niej podniesione.

Sąd administracyjny, stosownie do przysługujących mu kompetencji określonych w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) kontroluje zaskarżoną decyzję wyłącznie w aspekcie jej zgodności z prawem i może decyzję taką uchylić, gdy narusza ona prawo materialne lub procesowe w stopniu, mającym wpływ na wynik sprawy (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2012r. poz. 270, dalej jako: p.p.s.a.).

Na podstawie art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z tym przepisem, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji, Sąd może uwzględnić skargę także ze względu na inne uchybienia niż te, które podnosi strona w skardze.

Wniesienie skargi przez E. K. skutkowało koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji z uwagi na naruszenie przez organ II instancji przepisu art. 138 § 2 k.p.a. Przepis ten stanowi, że organ odwoławczy może uchylić w całości zaskarżaną decyzję i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji, gdy decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Przekazując sprawę organ ten powinien wskazać jakie okoliczności należy wziąć pod uwagę przy ponownym rozpatrzeniu sprawy.

Dokonując wykładni powyższego przepisu trzeba jednak mieć na względzie także treść art. 136 k.p.a. co oznacza, iż należy przyjąć, że organ odwoławczy może powołać się na art. 138 § 2 zd. 1 kpa tylko wówczas gdy wykaże, że przeprowadzenie przez niego dodatkowego postępowania wyjaśniającego w granicach wyznaczonych przez art. 136 kpa nie jest wystarczające do rozstrzygnięcia sprawy. Zgodnie z treścią art. 136 kpa organ odwoławczy może przeprowadzić na żądanie strony lub z urzędu dodatkowe postępowanie w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie albo zlecić przeprowadzenie tego postępowania organowi, który wydał decyzję. Mając to na uwadze należy uznać, że w sytuacji gdy przeprowadzenie przez organ odwoławczy postępowania wyjaśniającego przewidzianego w art. 136 kpa umożliwiałoby temu organowi prawidłowe załatwienie sprawy podjęcie przez niego decyzji kasacyjnej byłoby zdaniem Sądu równoznaczne z naruszeniem obu tych przepisów.

Decyzja kasacyjna powodująca przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji nie może być podjęta w sytuacjach innych niż te, które zostały określone w art. 138 § 2 kpa. Żadne inne wady postępowania ani wady decyzji podjętej w I instancji nie dają organowi odwoławczemu podstaw do wydania decyzji kasacyjnej tego typu. Ten rodzaj decyzji organu odwoławczego jest dopuszczony wyjątkowo, stanowiąc wyłom od zasady merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy przez organ odwoławczy; nie jest zatem dopuszczalna wykładnia rozszerzająca (B. Adamiak [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, Komentarz do Kpa, Warszawa 2011, s. 519).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy uznać należy, iż Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wydając zaskarżoną decyzję kasacyjną dopuściło się naruszenia art. 138 § 2 kpa poprzez jego zastosowanie.

Wskazać należy, iż decyzją z [...] 2012 r. działający z upoważnienia Prezydenta Miasta K. Kierownik Biura Świadczeń Rodzinnych w oparciu o przepisy art. 20, art. 30 ust. 1-2 pkt 1, ust. 5 i 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) i art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011 r. Nr 205, poz. 1212) oraz art. 104 kpa orzekł o obowiązku zwrotu przez E. K. przyznanego na P. K. zasiłku rodzinnego za okres od 1 stycznia do 31 października 2011 r. w kwocie 910 zł z ustawowymi odsetkami, a także dodatku do tego zasiłku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w kwocie 100 zł wypłaconego we wrześniu 2011 r. z ustawowymi odsetkami.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wyjaśnił definicję dochodu, wskazując jednocześnie, że dochód rodziny to przeciętny dochód członków rodziny uzyskany w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy. Podał też, że zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (dalej: uśr) zasiłek rodzinny przysługuje osobom uprawnionym, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza 504 zł. W myśl art. 5 ust. 3 uśr w przypadku, gdy dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie lub dochód osoby uczącej się przekracza kwotę uprawniającą daną rodzinę lub osobę uczącą się do zasiłku rodzinnego, o kwotę niższą lub równą kwocie odpowiadającej najniższemu zasiłkowi rodzinnemu przysługującemu w okresie, na który jest ustalany, zasiłek rodzinny przysługuje, jeżeli przysługiwał w poprzednim okresie zasiłkowym. Organ zaznaczył, że ustalając dochód pomniejsza się go o utracony dochód (art. 3 pkt 23 uśr), względnie powiększa o dochód uzyskany (art. 3 pkt 24 uśr).

Organ I instancji wyjaśnił, że 28 września 2011 r. E. K. złożyła wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego i dodatku z tytułu rozpoczęcia przez córkę roku szkolnego, na okres zasiłkowy od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2012 r. Organ wskazał, że z akt sprawy wynika, że mąż wnioskodawczyni J. K. jest zatrudniony w A. S.A. od 22 listopada 2010 r. do 21 listopada 2012 r., w pełnym wymiarze, na czas określony na stanowisku zbrojarza-betoniarza. Jego wynagrodzenie w grudniu 2010 r. wyniosło 5256,86 zł. Organ uznał, że fakt podjęcia przez męża wnioskodawczyni zatrudnienia na niewątpliwy wpływ na pobieranie świadczeń rodzinnych okresie zasiłkowym trwającym od 1 listopada 2010 r. do 31 października 2011 r. Strona zobowiązana była o okoliczności tej powiadomić organ, o czym została pouczona w decyzji z dnia 25 lutego 2011 r.

W tej sytuacji organ I instancji uznał, że dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie wnioskodawczyni od grudnia 2010 r. wyniósł 2128,25 zł (21836,41 tj. dochód za 2009 r., na który złożyły się dochody E. K. w kwocie 21836,41 zł – 8301,64 zł – dochód utracony E. K. wynikający z zatrudnienia w okresie od 10 października 2007 r. do 25 sierpnia 2009 r. w firmie B. sp z o.o. (tj. 1128,64 zł – dochód wypłacony przez zakład pracy i 7173,00 zł – dochód wypłacony przez ZUS jakom zasiłek chorobowy od 10 grudnia 2008 r. do 7 maja 2009 r. i świadczenie rehabilitacyjne od 8 maja do 25 sierpnia 2009 r.) : 12 miesięcy = 1127,90 zł (tj. przeciętny miesięczny dochód członków rodziny uzyskany w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, zgodnie z art. 3 pkt 2 uśr) + 5256,86 zł (dochód uzyskany przez męża wnioskodawczyni J. K.) za grudzień 2010 r. z tytułu zatrudnienia w A. S.A. od 22 listopada 2010 r., zgodnie z art. 3 pkt 24 lit. c oraz art. 5 ust. 4a uśr = 6384,76 zł: 3 osoby= 2128,25 zł i przekracza kryterium dochodowe uprawniające do otrzymania zasiłku rodzinnego tj. 504 zł na osobę w rodzinie o kwotę wyższą od kwoty odpowiadającej najniższemu zasiłkowi rodzinnemu tj. 68 zł przysługującemu w okresie, na który jest ustalany.

Organ I instancji stwierdził, że zgodnie z art. 30 ust. 1 uśr osoba, która pobrała nienależne świadczenie rodzinne obowiązana jest do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr uważa się świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustaleniu lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Uchylając na podstawie art. 138 § 2 kpa powyższą decyzję i przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia SKO w K. nie wyjaśniło, dlaczego nie rozpoznało sprawy reformatoryjnie. Stwierdziło, że organ I instancji decyzją z dnia [...] 2011 r. uchylił wcześniejszą decyzję przyznającą prawo do zasiłku rodzinnego i dodatku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego i odmówił tych świadczeń od 1 stycznia 2011 r. do 31 października 2011 r. Od decyzji uchylającej nie wniesiono odwołania. Tymczasem w aktach sprawy znalazło się postanowienie organu I instancji z dnia [...] 2012 r., którym zawieszono postępowanie w sprawie uchylenia decyzji z dnia [...] 2011 r., która to decyzja została już wcześniej uchylona [...] 2011 r. Brak jest natomiast zawiadomienia o podjęciu postępowania w sprawie uchylenia tej decyzji. Odnosząc się do zaskarżonej decyzji z [...] 2012 r. Kolegium stwierdziło, że w uzasadnieniu tej decyzji organ I instancji ograniczył się do zacytowania art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr i nie rozwinął tematu, dlaczego uznał wypłacone świadczenie rodzinne za nienależnie pobrane. Ponadto w decyzji organu I instancji – jak wskazało Kolegium – powtórzono przeprowadzone w decyzji z [...] 2011 r. obliczenia odnoszące się do ustalenia dochodu. Nie wyliczono jednak należnych odsetek. W świetle tego Kolegium uznało, że sprawa powinna być ponownie rozpatrzona przez organ I instancji.

Na marginesie ustosunkowując się do zarzutu skarżącej dotyczącego bezpodstawności doliczania do jej dochodów dochodów z pracy jej męża Kolegium podało, że samo oświadczenie stron, że małżonkowie są w separacji nie jest dowodem w niniejszej sprawie, gdyż zgodne z art. 3 pkt 17a uśr separacja musi być orzeczona prawomocnym wyrokiem sądu. Przedłożona zaś do akt umowa o rozdzielności majątkowej małżonków nie jest tożsama z aktem separacji.

W ocenie Sądu tak sformułowane motywy wydania zaskarżonej decyzji powodują, że należało stwierdzić naruszenie przez organ odwoławczy normę zawarta w art. 138 § 2 kpa.

Po pierwsze wskazać należy, iż Kolegium nie wykazało dlaczego postanowienie organu I instancji z dnia [...] 2011 r. wydane w sprawie zakończonej ostateczną decyzją organu I instancji z dnia [...] 2011 r. o uchyleniu decyzji z dnia [...] 2011 r. przyznającej skarżącej zasiłek rodzinny wraz z dodatkiem ma wpływ na rozstrzygnięcia podejmowane w postępowaniu o zwrot nienależnie pobranego świadczenia. Tym samym organ nie wykazał w jakikolwiek sposób, by decyzja organu I instancji z dnia [...] 2012 r. o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy (w tym wypadku kwestia wydanego postanowienia z dnia [...] 2012 r.) miał istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie.

Po wtóre, niezależnie od powyższego, organ II instancji nie dokonał samodzielnej oceny i nie przesądził, czy w niniejszej sprawie ziściły się przesłanki do nałożenia na skarżącą obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr. Kolegium lakonicznie wskazało jedynie, że "w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ I instancji ograniczył się do zacytowania art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr i nie rozwinął tematu, dlaczego uznał wypłacone świadczenie rodzinne za nienależnie pobrane". W ocenie Sądu Kolegium jako organ rozpoznający sprawę na nowo w drugiej instancji zobowiązane było do przedstawienia własnego stanowiska i w konsekwencji merytorycznej oceny stanowiska organu I instancji.

Ponadto Kolegium wskazało nie ustosunkowując się w żaden sposób do tego, że organ I instancji "powtórzył przeprowadzone w decyzji z [...] 2011 r. obliczenia odnośnie ustalenia dochodu. Konstatacja organu odwoławczego nie stanowi ani merytorycznej oceny działań organu I instancji, ani próby wyjaśnienia w jaki sposób powinno się ustalić dochód skarżącej.

Zdaniem Sądu ocena działań organu I instancji dokonana przez Kolegium była nierzetelna, nie zawierała bowiem wyjaśnienia, dlaczego Kolegium uznaje uzasadnienie decyzji organu I instancji za wadliwe i dlaczego zakres tych wad na istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy.

W tym miejscu zaznaczyć należy, iż Kolegium pominęło część wyjaśnień organu I instancji zawartych w uzasadnieniu decyzji z [...] 2012 r. Kolegium niejako "uciekło" od ustosunkowania się do nich. W swej decyzji organ I instancji przyjął, iż zmiana sytuacji dochodowej rodziny E. K. oraz niepoinformowanie przez wnioskodawczynię o tej okoliczności organu stały się powodem uznania, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia. Kolegium nie zweryfikowało zaś w żaden sposób tejże oceny. W szczególności nie zbadało, czy w niniejszej sprawie można przyjąć, że doszło do nienależnego pobrania świadczenia związanego z zawininiem po stronie E. K., czy jedynie do sytuacji, w której skarżąca pobrała nieprzysługujące jej świadczenie nie mając świadomości, że ono jej nie przysługuje. Organy orzekające powinny bowiem pamiętać, że orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że obowiązkiem organu jest badanie, czy zaistniały okoliczności, w których można osobie pobierającej świadczenie przypisać świadomość istnienia okoliczności wyłączających prawo do pobierania świadczenia (por. wyroki NSA z dnia 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09, Lex nr 558234, z dnia 24 marca 2009 r. I OSK 593/08, Lex nr 580372). Innymi słowy m.in. w przypadku określonym w art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr uznanie świadczenia za nienależnie pobrane wymaga od organu wykazania negatywnego zachowania strony, ukierunkowanego na niezgodne z prawem administracyjnym korzystanie ze środków publicznych.

Organy administracyjne obowiązane są badać charakter danego świadczenia oraz cel jakiemu ma ono służyć i w tym duchu dokonywać wykładni obowiązujących przepisów prawa. W konsekwencji w pierwszej kolejności określić należało cel, któremu służyć ma instytucja zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Zważyć należy, że obowiązek zwrotu świadczenia został połączony nie tylko z samym pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z instytucją "świadczenia nienależnie pobranego" , przy czym - co istotne - pojęcia te nie są pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym zwraca się uwagę, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Świadczenie będzie zatem nienależnie pobrane, gdy strona pobiera świadczenia, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości. Elementem sine qua non uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane jest istnienie po stronie świadczeniobiorcy świadomości, że uprawnienie do jego otrzymywania ustało. Decydujące znaczenie ma więc ustalenie, kiedy świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej utratę uprawnienia do świadczenia rodzinnego, czy w sprawie doszło do świadomego wprowadzenia przez świadczeniobiorcę w błąd organu administracyjnego (wyrok WSA w Poznaniu z dnia 14 grudnia 2011r., IV SA/Po 1140/11, dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl; również wyroki zapadłe na gruncie analogicznych przepisów art. 2 pkt 7 lit. c w zw. z art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009r. Nr 1, poz. 7 ze zm.: wyrok NSA dnia 14 grudnia 2009r., I OSK 828/09, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 26 stycznia 2010r., IV SA/Gd 398/09, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 października 2010r., II SA/Po 477/10, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 18 października 2011r., II SA/Po 643/11, dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Niedopuszczalna jest więc, w świetle powyższych rozważań, a także obowiązku uwzględnienia konstytucyjnej zasady równości wobec prawa przyjęcie, że do uznania świadczenia za nienależnie pobrane dochodzi w każdym przypadku uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia, także wówczas, jeżeli strona (świadczeniobiorca) nie zawiniła w uzyskaniu świadczenia, które jej w istocie nie przysługiwało.

Zważyć należy, iż stosując przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr nie można abstrahować od przepisu art. 25 ust. 1 tej ustawy, zgodnie z którym w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1 (świadczeniobiorca) jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne. Dokonując prokonstytucyjnej wykładni powołanych przepisów uznać należy, że warunkiem uznania wypłaconego świadczenia za świadczenie nienależnie pobrane jest istnienie po stronie świadczeniobiorcy świadomości, iż uprawnienie do jego otrzymywania nie ziściło się. Inaczej mówiąc przesłanką uznania wypłaconego świadczenia za świadczenie nienależnie pobrane będzie ustalenie, że świadczeniobiorca świadomie wprowadził w błąd organy administracji publicznej, przemilczając zaistnienie okoliczności mających wpływ na istnienie uprawnienia do przyznanego świadczenia rodzinnego. Przy czym ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest, czy był skutecznie pouczony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skutecznie, oznacza w formie pisemnej poprzez wyraźne opisanie językiem dostosowanym do poziomu wiedzy prawniczej przeciętnego obywatela zdarzeń, jakie mogły mieć wpływ na niespełnienie przesłanek do uzyskania świadczenia, ze wskazaniem sankcji grożących w przypadku niedopełnienia obowiązku udzielenia informacji. Dodać należy, ż pouczenia adresowane do stron winny być czytelne, jasne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy. Oznacza to, że organy winny uwzględnić kto jest adresatem kierowanego przez nie pouczenia i w myśl zasady prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 kpa) kierować je w sposób czytelny dla tego adresata. Pouczenie o okolicznościach warunkujących istnienie uprawnienia musi odnosić się do indywidualnie oznaczonego adresata, a nie zawierać jedynie normy ogólne nie odnoszące się w danym momencie w ogóle do konkretnej sytuacji świadczeniobiorcy (por. wyrok NSA z dnia 27 października 2010r., I OSK 981/10, Lex nr 745403, wyrok NSA z dnia 1.04.2011r., I OSK 2078/10, LEX 957287).

Kolegium jako organ zobowiązany do powtórnego zbadania merytorycznie sprawy (art. 15 kpa) powinno było ocenić, czy dokonane przez organ I instancji ustaleniach do przesłanki nienależnie pobranego świadczenia ziściły się. Kolegium zobowiązane było też samodzielnie zweryfikować, czy dochód skarżącej, po uzyskaniu dochodu przez jej męża w wyniku zatrudnienia w A. S.A. przekracza kryterium dochodowe określone w art. 5 ust. 1 uśr. Wskazać przy tym należy, że dokonując oceny, czy skarżąca przekroczyła kryterium dochodowe powinno w sposób właściwy dokonać obliczenia dochodu rodziny skarżącej. W tym miejscu Sąd orzekający w niniejszym składzie podziela stanowisko zaprezentowane w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 7 lipca 2010 r. II SA/Po 112/10 (Lex nr 666427), w którym stwierdzono, że przeciętny miesięczny dochód przypadający na jednego członka rodziny wnioskodawczyni winien być liczony w ten sposób, że do dochodu uzyskanego w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy (z uwzględnieniem utraty dochodu) należy doliczyć dochód uzyskany z tytułu podjęcia zatrudnienia prze męża wnioskodawczyni i dopiero od tak zsumowanego dochodu liczyć dochód miesięczny rodziny, a następnie dochód przypadający na jednego członka rodziny. Tak sposób liczenia przeciętnego dochodu miesięcznego członka rodziny, uwzględniający uzyskanie dochodu po roku kalendarzowym, za który ustalono dochód rodziny, koresponduje ze stanowiskiem Naczelnego sądu Administracyjnego przedstawiony w wyroku z dnia 22 października 2009 r. I OSK 351/09 (dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl), w którym Sąd ten przedstawił funkcjonalna wykładnię określenia "dodaje się miesięczną kwotę dochodu uzyskanego przez członka rodziny", użytego w § 18 ust. 1 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 2 czerwca 2005 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. Nr 105, poz. 881 ze zm.). W wyroku tym Sąd uznał, iż wyrażenie to należy rozumieć jako obowiązek dodania wielkości przeciętnego miesięcznego dochodu członka rodziny obliczonego w skali rocznej, a uzyskanego po roku, z którego dochód stanowił podstawę do ustalenia prawa do świadczeń.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. rozpoznając sprawę ponownie uwzględni powyższą ocenę prawną i wytyczne Sądu.

Na marginesie warto dodać, że oczywiście rację miały organy orzekające uznając, iż fakt pozostawania przez skarżącą w nieformalnej, faktycznej separacji z mężem, nie oznacza, iż nie powinno nadal traktować się ich jako członków jednej rodziny, których dochody łącznie wlicza się do dochodu rodziny. Taki stan będzie miał miejsce do czasu prawomocnego orzeczenia przez sąd separacji lub rozwodu w świetle obowiązujących przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Bez znaczenia w takiej sytuacji pozostaje okoliczność, iż współmałżonkowie nie zamieszkują razem, czy też nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, ani, iż posiadają umowę o rozdzielności majątkowej pomiędzy małżonkami. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie uzależnia bowiem przyznania prawa do zasiłku rodzinnego i związanych z nim dodatków od wspólnego zamieszkiwania, czy też prowadzenia gospodarstwa domowego, lecz jedynie od wysokości dochodu rodziny w rozumieniu art. 5 uśr (por. wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z dnia 23 czerwca 2010 r. II SA/Go 338/10, Lex nr 643719).

Mając na względzie powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. orzekł jak w punkcie I wyroku. O wykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 p.p.s.a.