VIII SA/Wa 745/13

Uzasadnienie

1.1. Zaskarżoną decyzją z [...] lipca 2013 r., po rozpatrzeniu odwołania H. K. (dalej: "skarżąca"), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. (dalej: "Kolegium", "SKO" lub "organ odwoławczy") utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta R. (dalej: "Prezydent R." lub "organ I instancji") z [...] czerwca 2013 r. Przedmiotem tych decyzji była odmowa umorzenia skarżącej nienależnie pobranego świadczenia z pomocy społecznej w łącznej kwocie [...] zł. Jako podstawę materialnoprawną decyzji organ odwoławczy powołał art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2013 r., poz. 182 ze zm.; dalej: "u.p.s.").

1.2. Uzasadniając decyzję SKO przedstawiło przebieg postępowania w sprawie

i powołało się na ustalenia faktyczne dokonane przez organ I instancji. Wynika z tych ustaleń, że decyzją Prezydenta R. z [...] lipca 2011 r., skarżąca została zobowiązana do zwrotu, w terminie do [...] sierpnia 2011 r., nienależnie pobranego świadczenia wypłaconego jej z tytułu zasiłku celowego, w łącznej kwocie [...] zł. Wpłaty tej nie dokonała. Wnioskiem z [...] października 2011 r. wystąpiła o umorzenie w całości kwot nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej. Wskazała, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Nie korzysta już z pomocy syna, który uprzednio pomagał jej finansowo.

Decyzją z [...] czerwca 2013 r. organ I instancji odmówił skarżącej umorzenia wskazanej należności, po ponownym przeprowadzeniu postępowania. W uzasadnieniu przedstawił okoliczności towarzyszące powstaniu obowiązku zwrotu pobranych przez skarżącą należności. Prezydent R. uznał, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem. Dochód dwuosobowej rodziny (wynagrodzenie syna za pracę na stanowisku nauczyciela w kwocie [...] zł) znacznie przekracza zaś kryterium dochodowe (912 zł miesięcznie). Nie wystąpiły zatem przesłanki wskazane w art. 104 ust. 4 u.p.s., pomimo tego, że skarżąca jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, jednocześnie jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku.

1.3. W odwołaniu od tej decyzji skarżąca postawiła zarzuty naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.; dalej: "k.p.a."). W ocenie autora odwołania, stan faktyczny w sprawie niniejszej został ustalony w sposób wadliwy. Organ nie uwzględnił przy tym interesu społecznego oraz słusznego interesu obywatela. Pominął szereg okoliczności mających istotne znaczenie dla sprawy. Niewystarczająco uzasadnił swoją decyzję.

1.4. SKO utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Przyjęło za własne zasadnicze elementy stanu faktycznego ustalonego przez organ I instancji. Wyjaśniło, że przedmiotem postępowania jest wyłącznie kwestia odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia z pomocy społecznej, wynikającego z ostatecznej decyzji. Powołując się na art. 104 ust. 4 u.p.s. organ odwoławczy stwierdził, że brak było podstaw do umorzenia skarżącej w całości nienależnie pobranych przez nią świadczeń z pomocy społecznej. Skarżąca nie wykazała, że w jej sytuacji zachodzi szczególny przypadek, o którym mowa w powołanym wyżej przepisie. Powołując się na wywiad środowiskowy z [...] lutego 2013 r. oraz dokonane ustalenia w zakresie rzeczywistej sytuacji życiowej, rodzinnej i majątkowej skarżącej, SKO uznało, że skarżąca prowadzi wspólnie z synem gospodarstwo domowe. Zdaniem SKO, za przedwczesne należy uznać umorzenie przedmiotowych należności, gdyż trudna sytuacja skarżącej może ulec zmianie (poprawie), choćby w związku z nabyciem uprawnień emerytalnych. Organ odwoławczy powołał się na zasadę uznania administracyjnego i powtórzył, że skarżąca może wystąpić o rozłożenie należności na raty lub odroczenie terminu ich płatności.

Zarzuty odwołania Kolegium uznało za chybione. Wskazało przy tym, że wszelkie wątpliwości skarżącej związane z powstaniem nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń oraz obowiązkiem orzeczenia ich zwrotu nie stanowią przedmiotu rozpoznawanej sprawy. Na marginesie wskazało, że bezsporne jest, iż przyczyną ich powstania był fakt, że skarżąca w czasie korzystania z tych świadczeń osiągnęła jednocześnie przychód ze sprzedaży nieruchomości, którą nabyła uprzednio w drodze spadku po zmarłej matce. Środki pochodzące z tej sprzedaży ([...] zł) darowała synowi na zakup lokalu mieszkalnego, w którym wspólnie zamieszkują. Dlatego świadczenie stało się nienależne i podlega zwrotowi (łącznie [...] zł).

2.1. Z ostateczną w administracyjnym toku instancji decyzją nie zgodziła się skarżąca. Pismem z [...] sierpnia 2013 r. wniosła zatem skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

2.2. W uzasadnieniu skargi, która ma charakter opisowy, skarżąca przedstawiła swoją dotychczasową historię życiową. Nie zgodziła się z decyzją organu odwoławczego. Podniosła między innymi, że z pomocy społecznej korzysta już wiele lat. Zdaniem skarżącej, istota sporu sprowadza się do udowodnienia tego, że nie była

i nie jest właścicielem spieniężonej masy spadkowej po zmarłej matce ([...] zł). Zarzuciła, że organy dokonały błędnej wykładni przepisów prawa. Błędnie przyjęły przy tym, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z synem, z którym tylko wspólnie mieszka. Dodała, że stan faktyczny w tej sprawie został oparty na przypuszczeniach. Organy nie wyciągnęły właściwych wniosków, choć uznały, że jej sytuacja jest trudna. Zaskarżona decyzja została zdaniem skarżącej wydana z naruszeniem granic uznania administracyjnego. Skarżąca dodała, że jest osobą niepełnosprawną oraz bezrobotną, bez prawa do zasiłku. Świadczona zaś pomoc materialna ze strony syna ([...] zł) świadczy o jej niskim dochodzie. Powinna zatem korzystać z pomocy państwa.

2.3. Odpowiadając na skargę, SKO podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wystąpiło o jej oddalenie. Dodało, że oświadczenia skarżącej i jej syna w kwestiach "gospodarowania" nie są dla organu determinujące. Faktycznie bowiem prowadzą oni wspólne gospodarstwo domowe. Sytuacja skarżącej jest trudna, jednak w świetle obowiązujących przepisów u.p.s., nie nosi cech wyjątkowości. Skarżąca może nadto skorzystać z innych ulg, przewidzianych w art. 104 ust. 4 u.p.s., o czym została poinformowana. Umorzenie należności jest zdaniem SKO przedwczesne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

3.1. Sąd, w składzie orzekającym w rozpoznawanej sprawie, nie znalazł podstaw do stwierdzenia, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie. Nie dopatrzył się także naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub wystąpienia przesłanek stanowiących podstawę do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji. Nie wystąpiły zatem przesłanki do jej wyeliminowania z obrotu prawnego, wskazane w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U.z 2012 r., poz. 270; dalej: "u.p.p.s.a.").

3.2. Przedmiotem sporu w sprawie niniejszej jest decyzja SKO w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia z pomocy społecznej. Organy uważają, że umorzenie należności jest przedwczesne, a sytuacja skarżącej choć trudna, nie nosi cech wyjątkowości. Zdaniem skarżącej, należności powinny zostać umorzone, gdyż nie posiada możliwości ich spłaty. Zastosowanie mają zatem przepisy art. 104 ust. 4 u.p.s. Z ich treści wynika, w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub

w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

4.1. Podkreślenia wymaga, że bezsporne jest istnienie wymagalnych należności skarżącej. Kontroli Sądu poddana została zaś decyzja organu odwoławczego dotycząca odmowy umorzenia skarżącej nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej (zasiłku celowego). Czyli rozstrzygnięcie wydane w trybie tzw. uznania administracyjnego. Zdaniem Sądu, organ odwoławczy działając w ramach swoich kompetencji reformatoryjnych, trafnie uzupełnił argumentację organu I instancji o istotne dla sprawy okoliczności, które pozwalają uznać, że w świetle obowiązującego stanu prawnego organy miały podstawy do stwierdzenia, że w niniejszej sprawie nie zostały spełnione przesłanki uzasadniające konieczność umorzenia należności skarżącej. Pomimo trudności finansowych, rodzinnych i zdrowotnych skarżącej, organ nie ma bowiem obowiązku umorzenia przedmiotowych należności. Obowiązujące przepisy stwarzają jedynie taką możliwość, z której organ może, ale nie musi skorzystać.

4.2. Organy ustaliły stan faktyczny rozpoznawanej sprawy w sposób zasadniczo prawidłowy. Nie naruszyły przy tym przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organy na podstawie dokonanej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego zasadnie przyjęły, że skarżąca znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, ale nie jest to sytuacja na tyle wyjątkowa, aby umorzyć jej bezsporne należności. Skarżąca mieszka wspólnie z synem, który osiąga stałe dochody tytułem wynagrodzenia ze stosunku pracy. Bezsporne jest, że skarżąca może i korzysta z pomocy syna, któremu darowała znaczną kwotę na zakup zajmowanego przez nich lokalu mieszkalnego. W tej sytuacji fakt, że skarżąca została zaliczona do osób niepełnosprawnych w stopniu umiarkowanym oraz jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, nie powoduje konieczności umorzenia jej bezspornych należności. Sytuacja finansowa skarżącej może nadto ulec poprawie, na co trafnie zwróciło uwagę Kolegium. Oceniając sytuację finansową i rodzinną skarżącej na potrzeby zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s., organy zasadnie uwzględniły fakt, że skarżąca mieszka wspólnie z synem, który posiada stałe źródło utrzymania. W świetle ustaleń faktycznych dokonanych przez organy uznać należy, że prowadzą oni wspólne gospodarstwo domowe. Bezsporne bowiem jest, że skarżąca korzysta z pomocy finansowej syna, który nadto ponosi wszelkie koszty utrzymania i użytkowania mieszkania oraz zaspokaja potrzeby skarżącej związane z zakupem odzieży i lekarstw, a także zapewnia matce inną pomoc (w tym opiekę w trakcie przejazdu na konsultacje medyczne). W tej sytuacji organy miały podstawy przyjąć, wbrew oświadczeniom skarżącej i jej syna, że prowadzą oni wspólne gospodarstwo domowe, pomimo "znaczącego pogorszenia się ich relacji". Organ I instancji przeprowadził stosowny wywiad środowiskowy oraz ustalił istotne okoliczności faktyczne dotyczące sytuacji finansowej, rodzinnej i zdrowotnej skarżącej, celem prawidłowego zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest zdaniem Sądu zrozumiałe i odpowiada dyspozycjom art. 107 § 3 k.p.a. Odmówienie skarżącej umorzenia jej bezspornych należności nie jest w tej sytuacji rozstrzygnięciem przekraczającym granice uznania administracyjnego, a tym samym nie daje podstaw do zakwestionowania zaskarżonej decyzji (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 grudnia 2010 r., I OSK 1156/10; Lex nr 74494, wyrok dostępny także w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, adres: www.cbois.nsa.gov.pl, w skrócie: "CBOSA"). Reasumując, w realiach niniejszej sprawy organy nie przekroczyły granic uznania administracyjnego uznając, że nie wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s., do umorzenia bezspornych zobowiązań (należności) skarżącej z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej.

5. W świetle powyższych rozważań, za chybione Sąd uznał zarzuty skargi. SKO nie naruszyło bowiem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądy administracyjne nie zostały nadto dotychczas wyposażone w kompetencje reformatoryjne, pozwalające w takich sprawach jak niniejsza, na umorzenie zobowiązań (należności) skarżącej. Kontroli Sądu poddana została tylko decyzja wydana w trybie art. 104 ust. 4 u.p.s. Za bezprzedmiotowe należy zatem uznać odnoszenie się przez Sąd do zarzutów i argumentacji strony skarżącej, związanych z decyzją o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej. Organy dokonały stosownej analizy sytuacji majątkowej, rodzinnej i zdrowotnej skarżącej przez pryzmat przepisów art. 104 ust. 4 u.p.s. Trafnie przyjęły, że sytuacja skarżącej jest trudna, jednak nie jest na tyle wyjątkowa, aby umorzyć jej zobowiązania z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Dodać warto, że odmowa umorzenia świadczenia nienależnie pobranego nie oznacza, że skarżąca bezpowrotnie utraciła możliwość skutecznego ubiegania się o ich umorzenie w całości lub w części. Odmowa umorzenia należności nie stwarza bowiem sytuacji powagi rzeczy osądzonej, a zobowiązany do ich uiszczenia może występować o umorzenie tak długo, jak długo należność ta istnieje, zwłaszcza wówczas, gdy jego sytuacja ulegnie pogorszeniu. Osoba zobowiązana może nadto występować z innymi wnioskami, o których mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s.

Mając na uwadze powyższe, działając na podstawie art. 151 u.p.p.s.a., Sąd orzekł, jak w sentencji wyroku, czyli oddalił skargę.